???? ???? ???????

روزگار زندیه
منابع از اجرای تعزیه حضرت قاسم(ع) در طی زندیه خبر می دهند، این مقاله گویای آن میباشد که بی‌شک وتردید تعزیه‌خوانی راهی نسبتاً دراز پیموده تا به صورت یک اکران به طور کاملً نظام یافته درین زمان درآمده میباشد. تعزیه‌خوانی «‌عروسی حضرت قاسم»، که با مکالمات و شعرخوانی بسیار دقیق یار میباشد و بین مجالس تعزیه از مجالس فرعی و کناره به شمار می آید، می بایست بنابر شواهد و قراین از گروه اکران های متأخرتر از اکران های اساسی، مانند تعزیه «‌شهید شدن حضرت امام حسین(ع)‌» تشکیل شده باشد. از این رو تعزیه‌خوانی بایستی دورۀ شکل گیری و تحولی را در دورۀ صفوی و بعد از آن پیموده باشد تا در دورۀ زندیان تعزیه «‌عروسی حضرت قاسم‌» را به اکران تشریفات مشهد گذارد.[۹]

فرانکلین -شرق‌شناس، که در عصر زندیه در کشور ایران بود ــ در سفرنامه خویش از برخی مجالس سوگواری در شیراز گزارش داده میباشد. سازه بر این گزارش، در دهه نخستینِ محرّم مجموعه‌هایی از جوان ها به مثابه سپاهیان امام و عمرسعد ــ که هر تیم با علائم مخصوصی شناخته می‌شدند ــ در کوچه‌ها و خیابان‌ها با هم می‌جنگیدند.[مستلزم منبع] همینطور از اکران کبوترهای خونین منقار که خبر شهید شدن امام حسین علیه‌السلام را به مدینه می‌بردند، صحبت گفته میباشد. [۱۰]

در حین قاجار
درین عصر تعزیه‌خوانی فرآیند تحولی ویژه و شتابنده‌ای را پیمود. فتحعلی فرمانروا به تعزیه‌خوانی عشق و علاقه‌ای اختصاصی نشانه می‌بخشید. او سرپرستی کارها سوگواری و تعزیه‌خوانی دربار و حکومت را در ماه محرم به یکسری بدن از رجال درباری ودیعت بود و در برخی مجالس تعزیه، به ویژه تعزیه روز تاسوعا و عاشورا حاضر می شد. بعضا از رجال درباری و اعیان و تسلط مرزوبوم هم در دهه محرم در توکل‌ها یا این که ایوان های منزل هایشان مجالس سوگ و تعزیه‌خوانی برپا می‌کردند. [۱۱]

ترویج تعزیه در‌این زمانه تا به حدی بود که به طور یک فرهنگ و تمدن درآمده بود و در بیشتر مراسم شور و عزا، تعزیه‌های خاص مرتبط با آن برگزار میشد. در‌این عصر حتی تیم‌های خاص زن تعزیه‌گردان نیز وجود داشته میباشد و از او‌لین تعزیه‌های زنانه در خانه قمرالملوک دختر فتحعلی فرمان روا برگزار شد و از آن پس هرسال دهه نخستین محرم برقرار بوده. تعزیه‌های زنانه در وسط زمان احمدشاه رو به زوال گذاشت. به‌هرحال، ترویج تعزیه رکود مدیحه‌خوانی را در ادامه داشت و با اعتنا بدین‌که گردانندگان تعزیه، عموم معمولی بودند و ممکن بود خرافاتی را در آن باطن نمایند، همینطور به دلایل دینی تَشَبُّه(مشابهت جستن) مردان به زنان و تشبه زنان به مردان و بی آبرویی امامان در تَمَثُّل(اجرای نقشی در تعزیه از طرف امام) به آن ها و... برخی فقها با آن مخالفت کردند.[۱۲]

تعزیه در‌این زمان، مقبولیت بسیار یافت و توکل‌ها چندین موازی گشت. اما موردها ساختگی تعزیه زیادتر شد و نسبتاً به صورت نمایشنامه‌ای تآتری درآمد [۱۳] و باعث مخالفت علماء شد. به عنوان مثال عالمان مخالف و منتقد مشابه‌خوانی این عصر، روضه خوان جعفر شوشتری، روحانی هادی نجم آبادی، ملا محمدتقی برغانی (شهید ثالث)، محمدباقر بیرجندی و روحانی جعفر نجفی (کشف کننده‌الغطاء) بودند. اما شهید ثالث بعداز چندی به واسطه رؤیایی، دست از مخالفت کشید. امیرکبیر هم از اشخاصی میباشد که با تعزیه‌خوانی مخالفت کرد ولی زیرا با مخالفت عموم مواجه شد به اصلاح آن سعی ورزید.[۱۴]

جیمز موریه افسر نظامی سیاسی انگلیس در کشور‌ایران در اولیه سفرنامه‌اش به اسم «‌سفری در کشور‌ایران...»، به اجرای ۳ مجلس تعزیه در حضور فتحعلی فرمان روا: تعزیه‌های «‌شهید شدن طفلان زینب»، «‌بازار شام‌» و «‌شهید شدن امام‌» در روزهای ۸ و ۹ و ۱۰ محرم ۱۲۲۴ اشاره می‌نماید و وصفی کوتاه از آن ها میاورد.[۱۵]

البته در زمان حدود ۱۵۰ سال سلطنت قبیله قاجار در کشور‌ایران، دورۀ ناصرالدین سلطان (۱۲۶۴-۱۳۱۳ق)، دورۀ پیشرفت و شکوه و جلال تعزیه‌خوانی در جمهوری اسلامی ایران، به‌ویژه در طهران، بوده میباشد. ناصرالدین سلطان به مراسم تعزیه‌خوانی بسیار عشق علامت می‌بخشید و در محرم هر سال در صورتی در طهران به رمز می برد، برای دیدن مشابه‌خوانی به توکل‌های حکومتی، و در‌حالتی که در ییلاق و خارج از شهر طهران بود، به توکل‌ها و حسینیه‌های محلی میرفت. وی کارگزاران و مسئولان برپایی مجالس تعزیه‌های درباری را در مجلل ساختن گوشه و کنار تعزیه‌خوانی و دیدنی کردن صحنه‌های اتفاق ها ترغیب و تشویق میکرد.[۱۶]

شهید شدن
یکی طفلان آغاز به شیون و شیون می‌نماید و اشعاری می خواند، برادرش بیدار گردیده و قصه را میپرسد، نوباوه پاسخ میدهد هم در حال حاضر پدرم را در خواب دیدم که خبر از شهید شدن زودهنگام ما می‌بخشید، برادرش نیز میگوید اینجانب هم همین خواب را چشم‌ام هر دو بچه استارت به فغان و شعر خوانی تشریفات مشهد می‌نمایند.[مستلزم منبع]

حارث بیدار گردیده و قصه را از همسر و کنیزش می پرسد، آن ها او را آهسته کرده اما وی که مشکوک گردیده چراغی بر دست و از اتاقهای متفاوت طغیان می‌نماید. همسر وکنیز حارث مکرر جلو او‌را گرفته تا بازدارنده شوند اما وی آنان‌را با تازیانه بدور می‌نماید.[مستلزم منبع]

غایت به طفلان دسترسی پیدا کرده و آنها را با تازیانه می زند تا نام‌و‌نشان خویش را ذکر نمایند. زمانی آن ها را میشناسد قصد به قتل آن‌ها میگیرد. پافشاری و التماسهای زیاد زن و کنیز بازدارنده تصمیمش نمیشود، خردسالان درخواست می‌نمایند که آنان‌را به میدان برده فروشی برده و بفروشد، حارث امتناع می‌نماید، کودک ها گشوده درخواست می‌نمایند تا آن ها را زنده نزد ابن زیاد پیروز شود البته گشوده حارث قبول نمی‌نماید. آنها تقاضای سومین را مطرح می‌نمایند و آن اینکه دو رکعت نماز بخوانند. حارث اذن می دهد، آن‌ها در قنوت نماز اشعاری درباره یتیمی می خوانند، آنگاه هریک تقاضا می‌نمایند اولیه کشته شوند زیرا صبر داغ اخوی را ندارند. لذا مکرر به دست و پای حارث افتاده و بازدارنده کشتن دیگری می شوند.[مستلزم منبع]

حارث یکی‌از آن‌ها را با طناب بسته و دیگری را به شهید شدن رسانده، آن گاه در پی او‌لین رفته و اورا نیز به شهیدشدن می رساند.[مستلزم منبع]

سرانجام حارث
حارث با رمز بریده طفلان به نزد ابن زیاد می‌رود. خلاف تصور حارث ابن زیاد زمانی سرها را می‌بیند برآشفته میشود و از بی‌رحمی حارث تعجب می‌نماید در‌این هنگام از حاضران می خواهد تا حارث را به محل شهیدشدن طفلان برده و همانجا به قتل رساند، فردی به اسم مقاتل این وظیفه را بر ذمه میگیرد و حارث را در همانجا به قتل میرساند.[مستلزم منبع]

شخصیتها
موافق خوان
محمد یکی طفلان
ابراهیم یکی طفلان
حضرت مسلم(به طور روح و در خواب طفلان می آید
چوپان: از محبان اهل بیت که از طفلان برای دوران کوتاهی نگه‌داری می‌نماید.
زن حارث
کنیز حارث
مشکور زندان بان: بعد از شناختن طفلان آنها‌را رها می‌نماید.[مستلزم منبع]
مخالف خوان
ابن زیاد: حکم دهنده کوفه از طرف یزید
غلام: فردی که طفلان را از چوپا به تحمیل می گیرد.
حارث: قتل کننده طفلان
مقاتل: آدم کش حارث
شریح حکم کننده: فردی که حضرت مسلم پیش از شهیدشدن طفلان را به او ودیعت اما او از واهمه ابن زیاد طفلان را در کوی برزن رها می‌نماید.[مستلزم منبع]
مثال‌ای از اشعار
حارث خطاب به همسرش
بشر ز فردوس گشته ویلان از زن
سیمرغ به کوه قاف مخفی از زن
برهم زدن تاج سلیمان از زن
بیژن گردیده در چاه به توران از زن
انبیا بر پشت خوابند اولیا بر دست راست
اینجانب دمر خوابم خیر بسم الله الرحمن الرحیم[۳]

همسرحارث هنگام شهیدشدن طفلان
پرده از کارم فکندی‌ای فلک رسوا شوی
ریشه‌ام از بیخ کندی‌ای فلک رسوا شوی
ساختی میهمان اینجانب امشب دو بچه بی‌بابا
تا که در دام اوفتندی‌ای فلک رسوا شوی[۴]

زمزمه طفلان هنگام دیدن حارث
محمد: این اخوی جان ببین بر آن جوان
ابراهیم:اینجانب نظاره کردم‌ای آهسته جان
محمد: آستین بهر چه بالا می زند
ابراهیم:بهر قتل ما تقلا می‌نماید
محمد: شمع بهر چه پر‌نور می‌نماید
ابراهیم: جست وجوی آه وشیون می‌نماید
محمد: می‌نماید خنجر از بهر چه تیز
ابراهیم:گوئیا دارااست به اراده ستیز
محمد:گو چه بایستی کرد با این بی‌حجب
ابراهیم:بسپر در حال حاضر خویشتن از بر معبود[۵]

گفتگوی طفلان با حارث
طفلان: بده اذن بما این مجال نماز کنیم
فیس نیاز به درگاه راه‌حل ساز کنیم
حارث: مرخصید شما این مجال نماز فرمائید
فیس نیاز به درگاه راهکار ساز فرمائید
طفلان: غریب بی‌کسیم الله‌اکبر
بی‌پدر کی رسیم الله اکبر
حارث: از این الله اکبر چیست هدف
یزیدم حکم قتل هر دو فرمود
محمد: منرا نخستین بکش‌ای بی‌فتوت
غریبم اینجانب غریبم
ابراهیم: من‌را بکش‌ای بی‌مروت
غریبم اینجانب غریبم
محمد: من را اولیه بکش وی بدل فکار میباشد
غریبم اینجانب غریبم
ابراهیم: من را اولیه بکش وی بچه زار میباشد
غریبم اینجانب غریبم[۶]

خلفای راشدین

گستره قلمروی اسلامی
در طول محمد (۶۲۲–۶۳۲)
در طی خلافت راشدین (۶۳۲–۶۶۱)
در حین بنی‌امیه (۶۶۱–۷۵۰)
نوشته ی علمی‌های اساسی: خلافت راشدین و خلفای تشریفات مشهد راشدین
با مرگ محمد، جامعه اسلامی برای گزینش جانشین وی در گیر اختلاف شد.[۱۰۳][۱۰۴] عده ای از مسلمان ها به عنوان مثال گروهی از انصار و مهاجرین در سقیفه بنی ساعده گرد هم آمدند تا خلیفه آینده را انتخاب نمایند. درین در بین انصار از سعد بن عباده حفاظت می‌کردند، ولی مهاجران این را نپذیرفتند و خویش را از نگاه خویشاوندی مجاورت‌خیس به محمد می‌دانستند.[۱۰۵] بین مهاجرین، توده‌ای نیز به رهبری علی بن ابی‌طالب معتقد بودند.[۱۰۶] این تعیین سبب ساز اختلاف در میان طرف داران ابوبکر و دوستداران علی شد. طرف داران علی قائل بودند که علی بوسیله فرد محمد به جانشینی منصوب شده است و بدین ترتیب رده خلافت بایستی از آن او باشد.[۱۰۷][۱۰۸] افزون بر آن، طبری در تاریخ خویش نقل کرده‌میباشد که گروهی از معارضان ابوبکر مثلا زبیر در منزلٔ فاطمه گرد آمدند و قدمت با ارعاب به حریق زدن منزل، آنها را خارج کشاند.[۱۰۹] لئورا وچا ولیری در دانشنامه اسلام این نظر را دارد که ماجرای رویدادهای منزل فاطمه زهرا، هرچند ممکن میباشد با توضیحات مازاد یاروهمدم باشد، البته از جهت وقوع تاریخی قابل انکار وجود ندارد.[۱۱۰] کم کم بنیان خلافت پدیدآمد که در سوا عالم اسلام معادلی نداشت. خلیفه از رده رهبری و حق تعیین زمامداران منتفع بود. انتصاب به خلافت نوعی تفاهم نامه بود که تعهدات متقابلی را فی مابین خلیفه و اتباع او پدیدمی‌آورد.[۱۱۱]

در غایت، اداره حکومت تعالی اسلامی که مشمول چند طایفه در حوزه‌ می شد، به دست افرادی از فی مابین صحابه محمد زمین‌خورد که خلیفه نبی اسلام تیتر گرفتند. درین عصر از زمان اسلامی که سه دهه زمان برد، ۴ بدن از صحابه به جایگاه خلافت رسیدند. این زمان نسبت به زمان‌های بعد از آن، به مجال محمد تشابه بیشتری داشت و خلافت هنوز به صورت ارثی در نیامده بود. ابوبکر او‌لین خلیفه از خلفای راشیدن بود که روزگار حکومت وی با دشواری‌هایی یار بود. بعد از مرگ محمد، کودتا‌هایی در بخش ها ذیل حکومت اسلام صورت گرفت که به پیکار‌های موسوم به مقام انجامید. به دنبال این نزاع‌ها، مسلمان‌ها با ساسانیان در مرزهای کشور ایران به نزاع پرداختند. ضمن تضارب‌ها در مرزهای کشور‌ایران، لشکری دیگر نیز به سوی شام روانه شد که با برد‌هایی یار و همدم بود. ابوبکر سرآخر در سال ۱۳ ه‍.ق درگذشت و قدمت بن خطاب را به جانشینی خویش برگزید. قدمت نیز به فتوحات زمانه ابوبکر، در شرق و غرب خاطر نشان نمود تا جایی که قسمت‌های وسیعی از شام، کشور‌ایران و مصر به سیطره مسلمان ها درآمد. اکثر بومیان کشور‌های فتح گردیده با وجود سیاست‌های پریشان زمامداران قبلی، اسلام را تحت عنوان شرعی نوین پذیرا بودند و همین فرمان باعث شد تا در فتح مملکت‌های متعدد به وسیله مسلمان ها، گسترش دیده‌گیری شکل بگیرد. قدمت نیز در سال ۲۳ ه‍.ق با سوء قصد یک اسیر اهل ایران به اسم ابولولو کشته شد. قدمت در بستر مرگ شورایی را متشکل از علی بن ابی‌طالب، عبدالرحمان بن عوف، عثمان بن عفان، سعد بن ابی‌وقاص، طلحه بن عبیدالله و زبیر بن عوام ایجاد کرد تا خلیفه آجل را معلوم کنند. آخر و عاقبت عثمان تحت عنوان خلیفه آجل معین شد. در زمان خلافت وی که تا سال ۳۵ ه‍.ق ادامه داشت، اختلاف طبقاتی منجر نارضایتی‌های همگانی شد این نارضایتی‌ها در غایت به کودتا و قتل خلیفه انجامید. با کشته شدن عثمان، علی بن ابی‌طالب به خلافت رسید. این زمانه اول پیکار داخلی مسلمان ها صورت گرفت که مبنی بر کودتا زبیر، طلحه و ملازمت و همراهی عایشه شکل گرفت و به نزاع جمل آوازه یافت. معاویه که بر شام حکمرانی داشت نیز حکومت خویش را در خطر روءیت کرد و به همین جهت به عذروبهانه خون‌خواهی عثمان، به نبرد با علی پرداخت و نزاع صفین را صورت بخشید. بعد از نقطه پايان نبرد، فتنه خوارج صورت گرفت که عاقبت به سوء قصد ابن ملجم مرادی یکی خوارج به علی بن ابی‌طالب انجامید که علی بر تاثیر به عبارتی سوء قصد کشته شد. با کشته شدن علی، فرزند بزرگش حسن به خلافت برگزیده شد و حسن نیز با جاری ساختن معاهده صلحی با معاویه، نزاع را به پایان رسانید و در ازای، معاویه به خلافت رسید و این آغازی بر حکمرانی ارثی در اسلام بود.[۱۱۲]

فیض مناظره
به‌گفته حسن بن محمد نوفلى، گزارشگر این مناظره، بعداز آنکه امام رضا(ع) جواب تمامی سوال‌های عمران صابی را می دهد، وی قانع میگردد و میگوید پروردگار به عبارتی‌سیرتکامل میباشد که امام رضا تعریف می‌نماید. آن‌گاه شهادتین می گوید و مسلمان می‌گردد. وی همینطور می گوید امام رضا عمران را برای صرف شام به منزل‌اش دعوت کرد و جامه، مَرکب و ده هزار درهم به وی کادو اعطا تشریفات مشهد کرد.[۱۵]

برپایه این قصه، تا مدتی بعد از این مناظره، متکلمان مختلفی نزد عمران صابی می‌رفتند و با وی مشاجره می‌کردند و وی در گفت و گو، بر همگی آن ها موفق می شد. آن‌گاه، مأمون ده هزار درهم به وی بخشید و امام رضا او‌را مأمور صدقات بَلخ کرد.[۱۶]

منابع حدیث
متن مناظره را توشه در آغاز، روضه خوان صدوق (۳۰۵-۳۸۱ق) در کتاب‌های توحید[۱۷] و عیون خبر ها الرضا[۱۸] آورده میباشد. احمد بن علی طَبرسی (زیسته در قرن ششم قمری) خلاصه آن را در احتجاج ماجرا نموده است.[۱۹] علامه مجلسی هم در بحارالانوار حدیث را به‌نقل از دو کتاب روحانی صدوق نقل نموده است.[۲۰]

اعتبار مدرک حدیث
رجالیان در مورد سلسلهٔ راویان این حدیث، اختلاف‌لحاظ دارا هستند. گروهی کلیه آن ها را ثقه دانسته‌اند و عده ای دیگر بعضا از آنها‌را غیرثقه شمرده‌اند.[۲۱] افزون بر این، گواهی حدیث، مُرسَل میباشد؛ یعنی بعضا از اشخاص سلسلهٔ راویانش بیان نشده میباشد. به این ترتیب حدیث را به‌حیث گواهی، ضعیف میدانند.[۲۲] با وجود این، بعضا بر این باورند که‌این حدیث، ضعیفِ مورد قبول میباشد؛ یعنی به‌رغم ضعف در مدرک، مبتنی بر آن کار میگردد؛ چون عالمی دارای اعتبار همانند صدوق، آن را قصه کرده و وی صرفا روایاتی را نقل می‌کرده که به صدورشان از معصوم اعتقاد و باور داشته میباشد.[۲۳]

متن و ترجمه حدیث
مناظره امام رضا با عِمران صابی

مـتـن ترجمه
فَقَالَ الرِّضَا ع يَا قَوْمِ إِنْ كَانَ فِيكُمْ أَحَدٌ يُخَالِفُ الْإِسْلَامَ وَ أَرَادَ أَنْ يَسْأَلَ فَلْيَسْأَلْ غَيْرَ مُحْتَشِمٍ فَقَامَ إِلَيْهِ عِمْرَانُ الصَّابِي وَ كَانَ وَاحِداً مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ فَقَالَ يَا عَالِمَ النَّاسِ لَوْ لَا أَنَّكَ دَعَوْتَ إِلَى مَسْأَلَتِكَ لَمْ أُقْدِمْ عَلَيْكَ بِالْمَسَائِلِ فَلَقَدْ دَخَلْتُ بِالْكُوفَةِ وَ الْبَصْرَةِ وَ الشَّامِ وَ الْجَزِيرَةِ وَ لَقِيتُ الْمُتَكَلِّمِينَ فَلَمْ أَقَعْ عَلَى أَحَدٍ يُثْبِتُ لِي وَاحِداً لَيْسَ غَيْرَهُ قَائِماً بِوَحْدَانِيَّتِهِ أَ فَتَأْذَنُ لِي أَنْ أَسْأَلَكَ قَالَ الرِّضَا ع إِنْ كَانَ فِي الْجَمَاعَةِ عِمْرَانُ الصَّابِي فَأَنْتَ هُوَ قَالَ أَنَا هُوَ قَالَ سَلْ يَا عِمْرَانُ وَ عَلَيْكَ بِالنَّصَفَةِ وَ إِيَّاكَ وَ الْخَطَلَ‏ وَ الْجَوْرَ فَقَالَ وَ اللَّهِ يَا سَيِّدِي مَا أُرِيدُ إِلَّا أَنْ تُثْبِتَ لِي شَيْئاً أَتَعَلَّقُ بِهِ‏ فَلَا أَجُوزُهُ قَالَ سَلْ عَمَّا بَدَا لَكَ فَازْدَحَمَ النَّاسُ وَ انْضَمَّ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ فَقَالَ عِمْرَانُ الصَّابِي أَخْبِرْنِي عَنِ الْكَائِنِ الْأَوَّلِ وَ

دانش امام
دانش امام یکی خصوصیت‌های اساسی امام در اعتقاد و باور شیعه ها میباشد. شیعه‌ها معتقدند که امام فقیه‌ترین شخص میباشد و به جز دانش به احکام آیین و تعبیر قرآن، به کارها غیبی نیز دوراندیشی دارااست. یکی‌از دست اندرکاران تبیین‌کننده عصمت و طهارت امام نیز دانش وی به حقایق کارها دانسته گردیده‌است. امام قادر است از شیوه های غیر معمولی مثل مشاهده ملکوت، الهام، گفتگوی ملائکه و مراجعه به جفر و جامعه به حقایق فقهی و غیر شرعی دسترسی داشته باشد. در کتاب‌های دیرین حدیثی مثل بصائر الدرجات و کافی و در جامعه ها حدیثی متأخر مثل بحار الانوار روایات فراوانی درباره دانش امام، گستره آن، چگونگی آن و نیز طرق دسترسی امام به دانش توده شد‌ه‌است. با این حالا اثر ها غیر وابسته درباره دانش امام در زمان‌های بسیار متأخر نگاشته تشریفات مشهد گردیده است.

احادیث بیان شده درباره دانش امام مضمون یک‌دستی ندارند و موضوع‌ساز اختلاف فی مابین متکلمان شیعه و تقسیم وی به مفوضه و مقصره گردیده‌اند. گروهی از عالمان شیعه دانش امام را نامحدود، بالفعل و حضوری می دانند؛ اما گروهی دیگر مثل موءثر و مرتضی دانش امام را محصور، ارادی و منوط دانسته‌اند. ارتقاء‌پذیری دانش امامان و احادیثِ ناظر به بی‌اطلاعی وی از بعضی کارها مؤید عقیده دوم دانسته گردیده است. بعضی دانایی امام از غیب را لازمه امامت و بعضی دیگر تفضلی از سوی آفریدگار می دانند که بالاتر وظایف امامت به امام عطا شد‌ه‌است.

درباره دانش امام به مجال قیامت و دانش منایا و بلایا و نیز دوراندیشی وی از علم ها و فوت‌و‌فن رایج فی مابین عموم و درایت از زبا‌ن‌های دیگر نیز حادثه نظری گزارش نشده میباشد. نشر کتاب‌هایی مثل شهید جاوید، مدرسه در فرآیند تکامل و عقیده علمای ابرار گفت و گو‌هایی را در فضای علمی شیعه ها دامن زده میباشد.

رده و عنایت مشاجره
دعوا از دانش امام یک کدام از مباحث بنیادین تشیع میباشد[۱] چون در باورهای شیعه دانش امام یکی خصوصیت‌های اساسی امام دانسته شد‌ه‌است[۲] که در تحقق بقیه وضعیت امامت مثل افضلیت هم تأثیر دارااست.[۳] ابتدا گفت و گو درباره دانش امام نزاعی فکری فی مابین مدرسه تشیع و مدعیان امامت بود[۴] و اعتقادوباور بدین خصوصیت سبب ساز تمایز عقیده امامت در شیعه (اعم از مفوضه و مقصره) با بقیه فرقه‌های اسلامی گردیده است.[۵] ابعاد این گفت و گو خویش تبدیل به گفتمانی داخل‌مذهبی شد و مورد‌ساز پیدایش آراء و تمایل‌های سیرتکامل‌گونی شوید.[۶] افزون بر آن شیعه‌ها امامان را دارنده مراتبی از دانش غیب نیز می دانند.[۷] و اکثری از وی معتقدند امامان از احوالات عموم با خبرند و در هنگام توسل عموم به وی آنها عموم را می بینند و صدای آن ها را می‌شنوند.[یادداشت ۱]

اثرها شخصی و اجتماعی روزه‌داری
در احادیث اثراتی برای روزه نام برده میباشد بعضا آنان عبارتند از:

وسیله آزمون و ثبت اخلاص[۱۴]
زکات تن[۱۵]
سپری در قبال حریق آخرت[۱۶]
استجابت دعا[۱۷] به‌ویژه هنگام افطار.[۱۸]
تندرستی تن[۱۹]
تقویت یاد[۲۰]
هجران شیطان[۲۱]
شامل جایزه ویژه الهی[۲۲]
شوق واشتیاق فردوس به روزه‌دار.[۲۳]
همینطور مطابق نظارت‌های پزشکی، روزه در تندرستی و تن درستی جسم و جاری موثر میباشد.[۲۴] تأثیر مثبت در سیستم ایمنی، کاهش اضطراب و افسردگی، تندرست جاری، ارتقاء عزت نفس و پیشگیری از بیماری‌های قلبی و عروقی، مثلا اثر ها روزه در تندرست جسم و جاری دانسته شد‌ه‌است.[۲۵]

به‌گفته عبدالله جوادی آملی، در تعبیر تسنیم، روزه روحیه نظم، قناعت و شکیبایی در قبال گناهان و خطاها معاش را در شخص و جامعه تقویت می‌نماید.[۲۶] همینطور بنابر آمارهای منتشر گردیده در رسانه‌ها، داده های عددی تخلفات اجتماعی در جمهوری اسلامی ایران، در ماه رمضان کاهش پیدا تشریفات مشهد می‌نماید.[۲۷]

پیشینه روزه‌داری
بنابر آیه ۱۸۳ سوره بقره، روزه در ادیان قبل از اسلام وجود داشته میباشد.[۲۸] در تورات[۲۹] و اِنجیل[۳۰] گزارش‌هایی از روزه‌به چنگ آوردن امت‌های گذشته مذکور میباشد. به تصریح تورات، حضرت موسی(ع) قبل از اخذ الواح، چهل شبانه‌روز روزه گرفت.[۳۱] در قرآن از روزه به چنگ آوردن زکریا(ع)[۳۲] و حضرت مریم(س)[۳۳] [یادداشت ۱]و در احادیث[۳۴] نیز از روزه در ادیان قبل از اسلام حرف به بین آمده میباشد. همینطور نقل شده روزه در دیگر اقوام قبل از اسلام همانند مصریان، یونانیان، رومیان و هندیان قدیم نیز وجود داشته میباشد.[۳۵]

بر طبق منابع اسلامی، روزه ماه رمضان در دوم شعبان[۳۶] یا این که ۲۸ شعبان سال دوم قمری، ۱۳ روز بعد از تغییر و تحول قبله واجب شد.[۳۷] این فرمان و بعضا احکام مرتبط با آن در قرآن آمده میباشد.[۳۸] در اولِ تشریع حکم روزه، روزه‌داران بعد از افطار صرفا تا قبل از خوابیدن مجاز به خوراک میل کردن بودند و ارتباط جنسی در آحاد ماه رمضان حرام بود، البته این دو حکم بعداز مدتی نسخه ها شد.[۳۹]

اقسام روزه
روزه واجب
روزۀ ماه رمضان
روزۀ قضا
روزۀ کفاره
روزۀ نذر، عهدوپیمان و عهدوپیمان
روزۀ سومی روز اعتکاف
روزه به‌مکان قربانی حج[۴۰]
روزه حرام
روزۀ عید فطر و عید قربان
روزۀ یوم الشک به نیت اولیه ماه رمضان
روزۀ هر که اعتقادوباور یا این که گمان داراست روزه برایش ضرروزیان داراست.
روزۀ مستحبی زن سوای موافقت شوهر
روزه رسیدن
روزه نذر برای غالب شدن به عمل حرام. ملامهدی نراقی در شمارش روزه‌های حرام، در تعریف و تمجید روزه نذرِ معصیت گفته در شرایطی که کسی این‌سیرتکامل نذر نماید که چنانچه غالب به ایفا معصیتی خاص شد روزه بگیرد این نذر فسخ و روزه‌اش نیز حرام میباشد.[۴۱]
روزۀ بی سر و صدا یا این که روزه صَمْت: یعنی نیت نماید که در زمان روز یا این که بعضا از ساعاتش در حالا روزه کلام نزند.
روزۀ روز ها تشریق (۱۲،۱۱و۱۳ ذی‌حجه) برای هر کس در مرزوبوم مِنا میباشد.
روزه مستحبی فرزند در حالتی که موجب اذیت والدین خواهد شد.[۴۲]
روزه بیمار در‌صورتی‌که به واسطه روزه ضرری متوجهش بشود.[۴۳]
روزۀ مکروه[یادداشت ۲]
روزه روز عاشورا
روزۀ روز عرفه برای هر کس می‌ترسد برای قرائت دعا مبتلا ضعف گردد.
روزۀ روزی که تردید داراست روز عرفه میباشد یا این که عید قربان
روزۀ مستحبی میهمان فارغ از رضایت صاحبخانه
قضای روزه واجبی که مجال برای گرفتنش باقی میباشد فارغ از رضایت صاحب خانه
روزۀ مستحبی در هجرت
روزۀ مستحبی فرزند سوای اجازه بابا[۴۴]
روزۀ مستحب
کلیه روزهای سال (به غیر از روزهای مستحب، مکروه و حرام) ولی روزه در بعضا از ایام پیشنهاد بیشتری شد‌ه‌است؛ مانند: روزه سه روز در هر ماه قمری (او‌لین پنج شنبه و چهارشنبه بعداز دهم و تا پیش از بیستم و واپسین پنج‌شنبه هر ماه قمری)، روزۀ ماه رجب و شعبان، روز عید غدیر، روز مبعث، روز ولادت فرستاده(ص)، روز دَحْوالارض، روز عرفه در‌صورتی‌که که موجب ضعف برای قرائت دعا نشود. روز مباهله، پنج شنبه‌ها و آدینه‌ها، روزه نوروز، نصفه جمادی‌الاولی[۴۵]

احکام روزه
مُبطِلات روزه
نوشته‌ی علمیٔ مهم: مبطلات روزه
میل کردن و آشامیدن
آمیزش جنسی
لاف بستن بر آفریدگار، فرستاده پروردگار و امامان معصوم
رساندن غبار غلیظ به حلق
باقی ماندن بر جنابت، حیض و نفاس تا اذان صبح
استمناء (خودارضایی)
اماله (تنقیه کردن) با مایعات
فروبردن تک تک رمز در آب[یادداشت ۳]
استفراغ کردن.
نیت انقطاع روزه یا این که نیت اعمال‌دادن یک کدام از مبطلات آن.[۴۶]

مراسم افطاری در هندوستان
مکروهات روزه
به گفته فقیهان جاری ساختن برخی امور در حالا روزه مکروه میباشد؛ به عنوان مثال: لمس، بوسیدن و ملاعبه با همسر، طوطیا کشیدن، هر کاری که موجب ضعف گردد، بوییدن گل‌ها، مرطوب کردن خرقه، هر کاری که موجب خون‌آلودشدن دهن خواهد شد مثل دندان‌کشیدن، مضمضه کردن آب فارغ از مقصود عقلایی.[۴۷]

عده ای که نباید روزه بگیرند
روزه ماه رمضان بر هر مکلفی واجب میباشد، مگر این اشخاص:

هر کس به دلیل پیری نمی‌تواند روزه بگیرد، یا این که روزه‌داری برای وی طاقت فرسا میباشد؛ ولی در شکل دوم می بایست برای هر روز یک مد غذا به بینوا بدهد.[۴۸]
بیماری که زیاد تشنه می گردد و نمی‌تواند تشنگی را تحمل نماید یا این که برای وی تحمل تشنگی طاقت فرسا میباشد؛ اما در شکل دوم بایستی برای هر روز یک مُد خوراک به بینوا بدهد.[۴۹]
زن حامله یا این که شیرده‌ای که شیرش نادر میباشد و روزه برای طفل یا این که خودش زیان دارااست؛ ولی بایستی برای هر روز یک مد غذا به حاجتمند بدهد و روزه‌هایش را قضا نماید.[۵۰]
هر که به دلیل ضعف جسمانی روزه به دست آوردن برایش قابل تحمل وجود ندارد یا این که برایش خسارت دارااست؛ اما قضای این روزه بر وی واجب میباشد و در شرایطی که نتواند تا رمضان سپس قضا نماید، بایستی برای هر روز، یک مد خوراک به حاجتمند بدهد.[۵۱]
مسافری[یادداشت ۴] که کمتر از ده روز در مقصد بماند.[۵۲]اما کثیرالسفر و افرادی مثل رانندگان که کار آن ها مسافرت کردن میباشد، از این حکم مستثتیٰ می باشند.[۵۳]

مناظره حضرت زینب با عبیدالله بن زیاد

مناظره حضرت زینب با عبیدالله بن زیاد، اظهار کرد‌وگویی که بعداز رخداد عاشورا در بین حضرت زینب و عبیدالله بن زیاد حکم کننده کوفه شکل گرفت. عبارت پر اسم و رسم «ما رَأَیتُ إِلَّا جَمیلا» در‌این اعلام‌کرد‌وگو از سوی حضرت زینب در جواب ابن‌زیاد اورده شده تشریفات مشهد میباشد.

مجال و جای
مناظره حضرت زینب با عبد و بنده‌الله بن زیاد، در محرم سال ۶۱ق، بعد از اتفاق کربلا و در کاخ ابن زیاد در کوفه اجرا شد؛ بعد از آن‌که اسرا و سرهای شهدای کربلا را در شهر کوفه گرداندند، ابن زیاد در کاخ خویش جلسه و اذن ورود عوام به مجلس اعطا کرد. راز امام حسین(ع) را در برابرش قرار دادند و زنان و کودک ها امام حسین(ع) را به مجلس آوردند. حضرت زینب در حالی‌که نادر‌قیمت‎ترین خرقه‌های خویش را به بدن داشت و زنان و کنیزان دور و اطراف اورا گرفته بودند، به طور ناشناس وارد مجلس شد و در کناره‎‌ای گردهمایی.[۱][یادداشت ۱]

به گفته پژوهشگران، عبیدالله بن زیاد این مجلس را برای رویارویی با خطبه حضرت زینب در کوفه ایجاد کرد تا اسیران کربلا را وحشت‌زده نماید و با جدل و مغالطه خویش را موفق و جریان امام حسین را باخت خورده نشانه دهد.[۲] ولی زینب(س) با بیانی منطقی و استدلالی، سخنان فسخ ابن‌زیاد را فسخ کرد.[۳] اگرچه خطبه حضرت زینب بر ضد حکومت بود، ولی از سخنرانی وی پرهیز نشد؛ زیرا خلال اینکه اعراب از شنیدن خطبه لذت می‌بردند، این او‌لین‌توشه بود که زنی در کوفه خطبه می خواند، آن هم زنی اسیر که خطبه تلاوت اینگونه شخصی خارق‌العاده به شمار می‌آمد.[۴]

متن مناظره
عبیدالله پرسید: «این زن که خویش را کنار کشیده و دیگر زنان گردش انباشته شده‌‎اند که می باشد؟» زینب جواب نگفت. عبیدالله سؤال خویش را تکرار کرد. یکی کنیزان ذکر کرد: «وی زینب دختر فاطمه دختر نبی اسلام میباشد.» [۵]

بیان کرد‌وگوی حضرت زینب با عبیدالله بن زیاد

عبیدالله بن زیاد: ثنا خداوند را که شما خانواده را رسوا تشکیل داد و کشت و نماد بخشید که آنچه می‎گفتید دروغی بیش عدم وجود.
زینب: حمد آفریدگار را که مارا به واسطه رسول خویش (که از قوم و قبیله ماست) گرامی داشت و از زشتی تمیز گردانید. جز گناهکار رسوا نمی‎خواهد شد و جز بدکار، لاف نمی‎گوید، و بد عمل ما نیستیم بلکه دیگرانند‌ (یعنی تو و پیروانت می باشید) و ثنا منحصربه‌فرد خداست
عبیدالله بن زیاد: «دیدی آفریدگار با خاندانت چه کرد؟
زینب: جز زیبایی ندیدم! [یادداشت ۲]آنها اشخاصی بودند که پروردگار مقدّر ساخته بود کشته شوند و آن ها نیز اطاعت کرده و به سوی آرامگاه خویش شتافتند و به‌زودی خدا تو و آن‌ها را (در روز رستاخیز) با هم روبه‌رو می‎نماید و آن ها از تو، به درگاه خداوند گلایه و دادخواهی خواهند کرد، اکنون نگاه کن که آن روز چه کسی برنده شود، مادرت به عزایت بنشیند‌ ای پسر مرجانه!
عبیدالله بن زیاد: آفریدگار دلم را با کشته‌شدن اخوی نافرمانت حسین و خویشان و لشکر سرکش وی شفا عنایت کرد.
زینب: به معبود عهد و پیمان گرانقدر مارا کشتی، نهال من‌را انقطاع کردی و ریشه من‌را در آوردی، در‌حالتی که این عمل مایه شفای توست، همانا شفا یافته‎‌ای
ابن زیاد با وضعیت خشم و استهزا: این هم مثل پدرش علی صحبت‌پرداز میباشد؛ به جان خودم پدرت نیز شعر سرا بود و حرف به سجع می‎اعلام کرد.
زینب: «زن را با سجع‌گویی چه شغل؟» (هم اکنون چه وقت سجع بیان کردن میباشد؟ سرم گرمِ عمل دیگر میباشد از سوز سینه چیزی بر زبانم ریخت وگفتم.[۶]

ابن زیاد در اثنای این بیان کرد‌وگو زمانی که سخنان حضرت زینب «جز زیبایی ندیدم!...، مادرت به عزایت بنشیند‌ ای پسر مرجانه!» را شنید خشمگین شد و خواست حضرت را مجازات نماید، عمرو بن حُرَیث اعلام‌کرد: «امیر! این یک زن میباشد و کسی زن را به خیال و خاطر سخنانش عقوبت نمی‎‌نماید! پس ابن زیاد قیدش را زد.

وصال پیک عبیدالله
حسین(ع)، در خانه‌گاه «بیضه»[۸۴] بعداز اقامه نماز صبح، با یاران خویش تکان کرد تا اینکه مجاورت ظهر به مرزوبوم «نینوا» رسیدند.[۸۵] پیک عبیدالله بن زیاد طومار‌ای برای حر آورد که در آن خطاب به حر مندرج بود: «زیرا طومار اینجانب به تو رسید و نبی اینجانب نزد تو آمد، بر حسین(ع) دشوار گیر و او‌را فرود نیاور مگر در کویر بی‌حصار و فارغ از آب. به نبی‌ام امر داده‌ام از تو غیر وابسته نگردد تا خبر جاری ساختن دادن امر من‌را بیاورد، تشریفات مشهد والسلام.»[۸۶]

حرّ، طومار ابن‌زیاد را برای امام(ع) خواند و حسین(ع) به وی فرمود: «بگذار در نینوا و یا این که غاضریه فرود آییم.»[۸۷] حر اعلام کرد: «ممکن وجود ندارد، چون عبیدالله آورنده طومار را بر اینجانب خبر کش گمارده میباشد!». زهیر بن قین توصیه اعطا کرد که با حر و یارانش بجنگند به دلیل آنکه با ملحق شدن دیگر سربازان عبیدالله عمل مشقت بار‌خیس می گردد امام در جواب فرمود «اینجانب آغازکننده مبارزه نخواهم بود.»[۸۸] بعد از آن جنبش کردند تا به کربلا رسیدند. حُر و یارانش، جلوی کاروان امام حسین(ع) ایستادند و آن‌ها را از ادامه مسیر، گشوده داشتند.[۸۹]

امام در کربلا
ورود امام حسین (ع) به کربلا
بیشتر منابع، در گزارش‌های خویش از ۲ محرم سال ۶۱ق، تحت عنوان روز ورود امام حسین(ع) و یارانش به کربلا حافظه کرده‌اند.[۹۰] البته دینوری، مورخ قرن سوم قمری، روز ورود امام به کربلا را، اولیه محرم بیان نموده است.[۹۱] به نقل از مقرم در مقتل الحسین، هنگامی که حُر به حسین(ع) ذکر کرد: «همین جا فرود‌ آی که فرات مجاورت میباشد»، امام حسین(ع) فرمود: «اسم اینجا چیست؟» گفتند: کربلا. امام فرمود: اینجا، منزلت کَرْب (سختی) و بَلاست. پدرم هنگام حرکتش به سوی صفّین، از اینجا سپری شد و اینجانب با وی بودم. ایستاد و از اسم آن را پرسید. نامش را به وی گفتند. پس فرمود: «اینجا، مقام فرود وارد شدن مَرکب‌هایشان، و رده ریخته شدن خون‌هایشان میباشد». مسئله را پرسیدند. فرمود: «کاروانی از خویشان محمد(ص)، اینجا فرود میایند.»[۹۲] بعد از آن امام حسین(ع) فرمود: «اینجا، مقام مَرکب‌ها و چادر‌گاه ما و قتلگاه مردان‌ ما و مکان ریخته شدن خون‌هایمان میباشد.»[۹۳] سپس دستور اعطا کرد که بارهایشان را در آنجا فرود آوردند.

آورده شده بعد از خانه تصاحب کردن در کربلا، امام حسین(ع) فرزندان، برادران و اهل‌بیتش را گردآوری کرد و به آن‌ها نگاهی کرد و گریست؛ آنگاه فرمود: «خداوندا بدرستی که ما عترت و قوم و قبیله پیامبرت محمد(ص) هستیم که [از شهر و دیارمان] اخراجمان کردند و پریشان و حیران از بقاع جدمان [پیامبر معبود(ص)] خارج شدیم و بنی‌امیه به ما تعدی کردند. خدایا پس حق‌مان را از آن‌ها بگیر و ما‌را موازی ظالمان امداد ده». پس رو به اصحاب کرده فرمود:

اَلنَّاسُ عَبِیدُ الدُّنْیا این که وَالدِّینُ لَعْقٌ عَلَی أَلْسِنَتِهِمْ یحُوطُونَهُ مَا دَرَّتْ مَعَایشُهُمْ فَإِذَا مُحِّصُوا بِالْبَلَاءِ قَلَّ الدَّیانُونَ
(ترجمه: عموم بندگان عالم میباشند و آئین لقلقه زبانشان؛ تامین و مدد از آئین تا آنجاست که معاش‌شان در رفاه میباشد پس هر‌گاه بلاء و مشقت حادث گردد دینداران نادر میشوند.‌)

خوارزمی، مقتل‌الحسین (ع)، مکتبة المفید، ج۱، ص۳۳۷

بعداز آن امام، زمین کربلا را که چهار گرایش در چهار گرایش حجم داشت، از ساکنان آنجا به شصت هزار درهم خرید و با آن ها شرط کرد که عموم را به سوی قبرش ارشادوراهنمایی نمایند و از زائرانش سه روز پذیرایی نمایند.[۹۴]

حر بن یزید ریاحی طومار‌ای به عبیدالله بن زیاد نوشت و او‌را از فرود وارد شدن حسین(ع) در‌این مملکت باخبر ایجاد کرد.[۹۵] در ادامه این طومار، عبیداللّه طومار‌ای خطاب به امام حسین(ع) نوشت:

«امّا آن‌گاه،‌ای حسین از فرود آمدنت در کربلا مطلع شدم؛ امیرمؤمنان -یزید بن معاویه- به اینجانب دستور داده که لحظه‌ای دیده بر هم ننهم و شکم از طعام سیر نسازم تا آن که تورا به خدای دانای لطیف ملحق ساخته یا این که تورا به تایید حکم خویش و حکم یزید بن معاویه وادار نمایم. والسّلام».[۹۶]
گفته شده حسین(ع) بعد از تلاوت این طومار، آن را به کناری پرتاب کرد و فرمود: «قومی که رضایت خویش را بر رضایت آفریدگارشان مقدّم بدارند رستگار نخواهند شد.» پیک ابن‌زیاد به حضرت(ع) پهنا کرد: یا این که اباعبدالله جواب طومار را نمی‌دهی؟ امام حسین(ع) فرمود: «پاسخش عذاب دردناک الهی میباشد که به زودی او‌را فرا میگیرد.» پیک نزد ابن‌زیاد برگشت و کلام حضرت را به وی بازگفت. عبیدالله نیز امر تجهیز سپاه برای نزاع با حسین(ع) را اعطا کرد.[۹۷]

جنگ خازر مختار
نوشته‌ی علمیٔ مهم: پیکار خازر
مختار دو روز بعد از بازپس‌گیری در دست گرفتن شهر، ابن اشتر را به‌همدم سیزده هزار مرد جنگی اعزام کرد تا با سپاه اموی که به فرماندهی عبیدالله بن زیاد در اکنون جلو رفتن به سمت کوفه بود، تقابل نماید. بعضا سربازان مختار تختی را یاور خویش داشتند که آن را دربین گرفته و داعیه می‌کردند که وابسته به علی میباشد و برای آنها برد به‌همپا خواهد داشت. نقل شده میباشد که ایدهٔ این جنبش به مختار وابستگی داشت. وی این ایده را ابتکار عمل کرد تا بتواند پناه بیشتری بین عموم مذهبی دستیابی نماید و آن را همچون تابوت قسم تشریفات مشهد می‌دانست.

[۴۵][۴۶] البته خاورشناس، یولیوس ولهاوزن، این نظر را دارد که‌این تامل خلاقیت مختار نبوده میباشد. مختار به آن‌ها اذن بخشید تا تخت را حمل نمایند؛ چون وی به تعصب سربازانش مستلزم بود.[۴۷] در اولیه روزهای ماه اوت ۶۸۶م سپاه مختار با سپاه اموی در کرانه‌های رود خازر روبرو شد. سپاه اموی باخت خورد و شماری از فرماندهان نظامی اموی به عنوان مثال ابن زیاد و حصین بن نمیر کشته شدند.[۴۸][۴۰] تاریخ ظریف این پیکار ناشناخته میباشد؛ گرچه، برخی منابع مدعا‌اند که نزاع در روز ۶ اوت مبتنی بر با دهم محرم که به عبارتی روز کشته شدن حسین بوده، به‌وقوع پیوسته میباشد.[۴۹] مرگ ابن زیاد مکملٔ قسم و سوگند مختار برای انتقام از قاتلان حسین قلمداد شد.[۵۰][۵۱]

رده علمی عبدالله
در برخی روایات آمده که نبی، علاوه بر دعا برای ابن عباس، از آفریدگار مراد میباشد که دانش تأویل قرآن را به او تشریفات مشهد بیاموزد.[۴۰]

ابن عباس مشهورترین مفسر قرآن در قرن اولیه هجری قمری میباشد. وی می‌گوید: اینجانب دانش تعبیر و تفسیر را وامدار علی بن ابی طالب هستم. آنچه اینجانب میدانم در قبال دانش وی چونان قطره‌ای در قبال اقیانوس میباشد.[۴۱] مقام علمی وی چنان بود که بین صحابه و تابعین هنگام اختلاف در تعبیر و تفسیر قرآن حرف او را مقدم می‌داشتند.[۴۲]

مجاهد شیوه تفسیری ابن عباس را مدرسه تفسیری مکه می نامد.[۴۳] او اولیه کس بود که برای توضیح مفردات قرآن شواهدی از اشعار قدیمی عرب میآورد.[۴۴] ذهبی او‌را از بزرگان منابع فقه، حدیث، تعبیر و تفسیر معرفی نموده است.[۴۵]

به گفته ذهبی و زرکلی ابن عباس ۱،۶۶۰ حدیث نقل نموده است.[۴۶] که بخاری ۱۲۰ حدیث و مسلم ۹ حدیث از او نقل کرده‌اند. نصیب بزرگی از احادیث پیش‌بینی خلافت بنی‌عباس به وی منسوب میباشد.[۴۷]

ابن عباس از فرستاده(ص)، علی(ع)، قدمت، معاذ بن جبل و ابوذر قصه نموده است.[۴۸] اشخاص اکثری از وی قصه کرده‌اند به عنوان مثال:

علی بن حسین
عبدالله بن قدمت
انس بن صاحب
ابوالطفیل
ابو امامه بن آسوده بن حنیف
کثیر بن عباس
علی بن عبدالله بن عباس
عکرمه
وهب بن منبه
عروة بن زبیر
سعید بن مسیب
عمرو بن دینار
مجاهد
عبید بن عمیر
محمد بن کعب
عبیدالله بن عبدالله بن عتبة
سلیمان بن یسار و...[۴۹]
ابن عباس و اهل بیت
ابن عباس بعد از جریان سقیفه در پاسخ اشخاصی که گفتند عموم کراهت داشتند که رسالت و خلافت در یک بستگان عده خواهد شد٬ اظهار‌کرد: در مقابلش خدای متعال می‌فرماید: «ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمتاعَهُمْ»(سوره محمد٬آیه۹). البته این که میگویید قریش اینگونه تفویض کردند٬ خدا میفرماید: «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ»(سوره قصص٬آیه۶۸). و خودتان عالی می‌دانید که خدا چه کسی را تفویض کرد و در صورتی‌که آن‌سیرتکامل که خدا حیث کرد٬ قریش نیز در کارها خویش لحاظ میکرد خط مش صواب در پیش می گرفت.[۵۰] این مناظره را ابن ابی الحدید نیز با اندک تفاوتی نقل نموده است. [۵۱]

زمانی معاویه از وی خواست اسم فرزند جدیدش را معاویه بگذارد بیان کرد: اورا علی می نامم که درفش برافراشته هدایت بود و پناهگاه متقین و رده خردمندی. شایسته ترین مومنان و سید اهل ایمان میباشد. بابا سبطین و همسر دختر فرستاده‌خداوند که مانندشان کسی نیست. بعد از فرستاده چشمی زیرا دیده وی نیامد و تا قیامت همتایش نخواهد آمد. خدا دشمنانش را تا روز قیامت شامل لعن خویش و بندگانش نموده است.[۵۲]

نقل شده میباشد وی نزد معاویه شهید شدن اعطا کرد که از رسول شنیدم که فرمود: اینجانب بر جان مومنان اُاما از خودشان هستم. آنگاه علی و حسنین یازده فرزند از فرزندان حسین را خاطرنشان کرد.[۵۳]

فرزندان
علی؛ از در بین فرزندان ابن عباس، علی از کلیه مشهورتر میباشد. وی در پیکار بین عبدالملک بن مروان و ابن زبیر به پیشنهاد پدرش، به عبدالملک پیوست.[۵۴] ارتباط ها وی با خلیفه مروانی گرم بود[۵۵] ولی عبدالملک ابعاد از وی رنجید.[۵۶] ولید بن عبدالملک با انتساب قتل کنیززاده‌ای از وی انتقام گرفت.[۵۷] خلفای عباسی از نسل وی می باشند.[۵۸]
عباس: مادرش، حبیبه دختر زبیر.[۵۹]
اسماء[۶۰]
فضل و ادب
محمد
عبیدالله
لبابه