???? ???? ???????

اعزام نماینده به بیرون مرزوبوم
اسم نماینده محل استقرار مجال شغل
محمد محققی لاهیجانی آلمان - راءس اسلامی هامبورگ ۱۳۳۴ش. تا فوت آیت‌الله بروجردی
مهدی حائری یزدی ایالات متحده - واشینگتن از حدود ۱۳۳۸ش.
عبدالحسین فقیهی رشتی - سید محمدتقی طالقانی ایالات متحده عربی
محمدتقی قمی مصر - دارالتقریب میان المذاهب الاسلامیة
سید صدرالدین بلاغی انگلستان
محمد شریعت اصفهانی پاکستان - کراچی ۱۳۳۱ش. تا نقطه نهایی قدمت
پیش از آیت‌الله بروجردی، برخی از مراجع مانند: سید ابوالحسن اصفهانی نمایندگان و مبلغانی را به مناطقی مانند: هندوستان، زنگبار و مسقط می‌فرستادند؛ البته این اعزام‌ها محصور و موقت و در مناسبت‌های خاصی جاری ساختن میشد. البته آیت‌الله بروجردی نمایندگانی را به کشورهای متفاوت ارسال کرد تا در آنجا اقامت گزینند و به کار فقاهتی سرگرم شوند و در این شیوه به سرمایه‌گذاری وسیع مداقه تشریفات مشهد داشت.

راءس اسلامی هامبورگ
برخی از این کشورها عبارتند از:

آلمان با محوریت راءس اسلامی هامبورگ: این راءس از مهم ترین مرکزها اسلامی و شیعی در آلمان و اروپاست. عملیات تشکیل داد این راءس در سال ۱۳۳۲ ش. با مدد مالی آیت‌الله بروجردی شروع شد.[۴۳] و در سال ۱۳۳۴ش. محمد محققی لاهیجانی تحت عنوان نماینده آیت‌الله بروجردی و امام مسجد استارت به فعالیت کرد. بعد از وفات آیت‌الله بروجردی و رجوع و برگشت محققی به کشور‌ایران، کار این راس ادامه یافت و همواره روحانیونی از کشور‌ایران، مدیر این راس را بر ذمه داشتند. هم‌در حال حاضر نیز این راءس فقهی و فرهنگی در هامبورگ فعال میباشد. امام جماعت و رئیس فعلی این راس، محمدهادی مفتح میباشد.[۴۴]
ایالات متحده: مهدی حائری یزدی فرزند روحانی عبدالکریم حائری یزدی تا برد انقلاب در واشینگتن از طرف آیت‌الله بروجردی نماینده بود. او خلال تبلیغ در کالج نیز علم آموزی و درس دادن میکرد.[۴۵][۴۶]
ایالات متحده عربی: سیدمحمدتقی طالقانی آل احمد را در ۱۳۳۱ش برای سرپرستی شیعه ها مدینه و بعداز درگذشت وی سید احمد لواسانی و بعداز استقرار در آن مرزو بوم و پیگیری‌های بسیار، موضوع تأسیس مرکزی در شهر مدینه ساخت‌و‌ساز کرده بود که به دلایلی توقیف شد.[۴۷] عبدالحسین فقیهی رشتی نیز به نمایندگی از آیت‌الله بروجردی، هر سال یکسری ماه در مکه و مدینه به راز میبرد و ضمن ذکر مسائل فقهی، به اخذ وجوه دینی می‌پرداخت. وی ۳۰ سال نماینده آیت‌الله بروجردی در کارها حجاج بود.[۴۸]
کویت: سیدزین العابدین کاشانی
مصر: محمدتقی قمی از ۱۳۱۷ش با غرض تخمین مذهبها به قاهره رفت. خلال درس دادن گویش و ادبیات فارسی، برای معرفی تشیع کارایی میکرد. به کارایی او و برخی علمای شیعی و سنی در ۱۳۲۷ش «دارالتقریب میان المذاهب الاسلامیه» تأسیس شد. آیت‌الله بروجردی، قمی را تحت عنوان نماینده خویش در مصر و دارالتقریب تأیید کرد و به واسطه او با شیوخ الازهر مکاتباتی داشت.[۴۹]
انگلستان: سید صدرالدین بلاغی نماینده آیت‌الله بروجردی در نهضت ملی شدن نفت بود. او بعداز نهضت نفت به نمایندگی آیت‌الله بروجردی، عازم انگلستان شد و در آنجا به تبلیغ پرداخت.
پاکستان: روحانی محمد شریعت اصفهانی فرزند روضه خوان الشریعه اصفهانی و داماد آقاضیاء عراقی بود. در طول زعامت آیت‌الله بروجردی از نجف به کشور‌ایران آمد. با سید محمدکاظم عصار و حسینعلی راشد مرتبط بود. در ۱۳۳۱ش تحت عنوان نماینده آیت‌الله بروجردی راهی کراچی شد[۵۰] و تا نقطه نهایی قدمت در آنجا ماند. در فروددین ماه ۱۳۵۷ش درگذشت.[۵۱][۵۲]
تخمین مذهب‌ها اسلامی
آیت‌الله بروجردی به تخمین و وحدت دربین مذهب ها اسلامی اعتنا داشت. مسائل در میان‌المللی و حمله ها بیگانگان به خاک مسلمین مانند: نزاع جهانی، تجزیه عثمانی، پیکار ایتالیا علیه لیبی، تأسیس اسرائیل، نزاع هند و پاکستان و.. در ساخت و ساز پندار تخمین نقش داشت.[۵۳] بروجردی نزد سید محمدباقر درچه‌ای و شریعت اصفهانی تلمذ نموده است. این دو از حامیان تامل تخمین بودند.[۵۴]

اقدامات در جهت تخمین
اهمیت به فقه مقارن: آیت‌الله بروجردی به فقه مقارن در مسائل اختلافی التفات می‌اعطا کرد و معتقد بود که مسائل فقاهتی خیر فقط در سطح مذهب امامیه؛ بلکه می بایست در سطح تمامی مذهبها فقاهتی اسلامی مشاجره خواهد شد و برهان تمامی مذهبها مراد شود.[۵۵]
بروجردی معتقد بود، فقه شیعه در کناره فقه اهل سنت میباشد و با دقت به اینکه سوال‌های دینی از ائمه با دقت به مسائل اهل سنت بوده، مراجعه به فتاوی رایج اهل سنت به شعور احادیث یاری می‌نماید.[۵۶]
اهتمام به درج احادیث شرعی اهل سنت در کتاب جامع الاحادیث الفقهیه: این کتاب یک عصر بی نقص روایات دینی میباشد که تحت حیث آیت‌الله بروجردی و به عملکرد بعضی شاگردان وی تألیف شد. او تأکید داشت که در زیر هر باب احادیث اهل سنت نوشته خواهد شد؛ اگرچه بعداً به خیال واکنش مخالفین، اظهار شک و تردید کرد و در غایت از این شغل صرف نظر کرد.[۵۷]
ریشه یابی مسائل اختلافی: او در ریشه یابی مسائل آیتم اختلاف، حدود حادثه و اختلاف در آن مسائل و مجال طرح آنها‌را از نظر تاریخی مشخص و معلوم کرده؛ در آغاز حیث اهل بیت و بعد لحاظ اهل سنت را طرح میکرد و به تحقیق این قبیل مباحث به طور دعوا علمی و خیر جدال مذهبی می‌پرداخت.[۵۸]
طرح یکسان کردن حج: در سال‌های آخری قدمت او حدیث حجة الوداع را برای ملک سعود که به کشور‌ایران آمده بود، ارسال کرد. در طرز احادیث حجة الوداع به گزارش اهل سنت دو نفر از امامان نیز تصویب شده و طبعاً برای شیعه ها نیز حجت میباشد و حیث به اینکه در کتاب ها صحاح آمده میتواند نقطه وحدت در‌این زمینه در بین فریقین باشد و باعث خواهد شد که مسلمین در فعالیت حج یکسان شغل نمایند.[۵۹]
معرفی فقه شیعه به اهل سنت: آیت‌الله بروجردی کتاب «المبسوط» روضه خوان طوسی را به روضه خوان عبدالمجید سلیم از شیوخ الازهر و از اعضای دارالتقریب در بین المذاهب الاسلامیة اهدا کرد. او اهتمام داشت که فقهای شیعه با احادیث و مبانی فقاهتی اهل سنت آشنا شوند و از طرفی، اهل سنت نیز به احادیث و فقه شیعه برگشت نمایند و از آن باخبر شوند. این فرمان منجر شد تا بخش اعظمی از اعضای دارالتقریب با فقه شیعه آشنا شدند تا جایی که بعضا از بزرگان دانش کده الأزهر در مصر -همانند عبدالمجید سلیم و روحانی محمود شلتوت- به مجوز شغل کردن بر پایه ی با فقه شیعه امامیه حکم دادند[۶۰] یا این که در پاره‌ای مسائل مانند: شرط شهید شدن عدلین در جدایی، موافق شیعه فتوا دادند که در ضابطه مدنی مصر تصویب شد.[۶۱] در به عبارتی روزها وزارت اوقاف مصر کتاب «المختصر النافع» متفحص حلی (م۶۷۶ق) را که یک زمان فقه فشرده میباشد، با پیشگفتار وزیر اوقاف وقت، روضه خوان احمد حسن الباقوری چاپ کرد. الباقوری به کشور‌ایران آمد و با آیت‌الله بروجردی دیدار کرد. پیشگفتار او در ارتباط تخمین دینی و مشترکات فقاهتی فریقین میباشد.[۶۲]
پشتیبانی از دارالتقریب میان المذاهب الاسلامیه: دارالتقریب در سال ۱۳۲۷ش از سوی عده ای از علمای اهل سنت و مذهبها متعدد و علمای شیعه و با سعی محمدتقی قمی که سال‌ها در لبنان و مصر اقامت داشت و با دبیرکلی او صورت گرفت. اعضاء آن از اساتید الازهر مانند روضه خوان عبدالمجید سلیم، روحانی محمود شلتوت، روحانی ابوزهره، حسن البنا، و از علمای شیعه محمد حسین کشف کننده الغطاء در نجف، سید مخلوق الحسین شرف الدین و محمدجواد مغنیه در لبنان بودند. آیت‌الله بروجردی اهتمام ویژه‌ای به دارالتقریب داشت تا جایی که در بستر مرگ نیز به التفات این طرح و ضرورت تقویت آن تأکید نمود.[۶۳] وی با هر سیرتکامل اهانت به خلفا و بزرگان اهل سنت، مخالف بود و این امور را موجب تفرقه و عداوت میان جامعه ها مسلمین می‌دانست.[۶۴]مطهری در تشریح نقش آیت الله بروجردی و جانبداری وی از تأسیس و گسترش دارالتقریب به نقل فتاوای علمای عامه در درس بیرون فقه وی اشاره کرده و این که به همین خواسته حاج روحانی محمدتقی قمی را تحت عنوان نماینده خویش به مصر ارسال کرد تا تحت عنوان یک فقید شیعی در راءس علمای اهل سنت – مصر – با رؤسای الازهر رابطه داشته باشد.
عبدالمجید سلیم بعد از اخذ طومار‌ای از سوی بروجردی در پاسخش نوشت: «... همیاری شمارا در‌این جهاد بلندمرتبه خدایی، بسیار گرانقدر می‌شمارم، چون شما با دانش و علم و منزلت و نفوذی که در کشور ایران و غیر جمهوری اسلامی ایران دارید، مدام در راه و روش اصلاح فرمان ملت اسلامی شغل می کنید. تامل تخمین مذهب ها اسلامی، از دقت و اهمیت شما بسیار منفعت‌مند بوده از امداد ‌ها و استعانت‌های گران بها شما در مناسبات متعدد بهره مند بوده میباشد.»[۶۵]

علم آموزی علم ها شرعی
وی در حوزه علمیه اصفهان ادبیات عرب، منطق، حرف و دروس سطح فقه و اصول را فراگرفت و به طور همزمان آغاز به یاددادن لهجه انگلیسی کرد. در ۱۳۲۵ش، برای ادامه علم آموزی علم ها شرعی به قم رفت و یک‌سال سپس در درس بیرون فقه و اصول استادان پر رنگ حوزه علمیه کمپانی تشریفات مشهد کرد.[۲]

از استادان او در قم، آیت الله بروجردی، سید محمد پژوهشگر داماد، امام خمینی و روحانی مرتضی حائری یزدی بودند. او در سال جاری‌ها با حضور در درس‌های فلسفی علامه طباطبائی بیشتر به آموزش فلسفه روی آورد و از اصحاب رینگ درسی بود که مقاله‌ها علامه طباطبایی در آن رینگ، در به عبارتی سال‌ها، به طور کتاب پر اسم و رسم اصول فلسفه و طرز رئالیسم نشر یافت.

تحصیلات دانشگاهی
بهشتی، هم زمان با علم آموزی علم ها فقاهتی در قم، تحصیلات دبیرستانی نیمه‌تمام خویش را به طور داوطلب آزاد به پایان رسانید و بعد از دریافت دیپلم ادبی در ۱۳۲۷ش دانشجوی کالج سنجیده و منقول (الهیات و معارف اسلامی کنونی) شد. در ۱۳۲۹-۱۳۳۰ش، در طهران سکونت گزید و برای تامین زندگی به درس دادن پرداخت. بعداز دریافت رتبه مدرک لیسانس در ۱۳۳۰ش به قم رجوع و با تسلطی که به لهجه انگلیسی پیدا کرده بود در متوسطه حکیم نظامی آن شهر دبیر گویش انگلیسی شد. در ۱۳۳۱ش، تزویج کرد و در کنار درس دادن در متوسطه، علم آموزی در حوزه علمیه را افزود.

بهشتی که مصمم بود به موازات علم آموزی و حضور و عمل در حوزه علمیه قم، تحصیلات دانشگاهی را نیز دنبال نماید، در ۱۳۳۵ش زمان دکتری فلسفه را در دانش گاه سنجیده و منقول شروع کرد و پس از وقفه‌ای که به سبب ساز مهاجرت وی به آلمان پیش آمد، در ۱۳۵۳ش به دریافت رتبه دکتری نایل شد.

اثر ها
او مولف‌ای کثیرالتألیف خلا. بیشتر کتاب‌های وی نتیجه ها درس‌گفتارها و سخنر‌انی‌های اوست.

از کتاب ها وی می‌اقتدار این عنوان ها را اسم پیروزی

معبود از نگرش قرآن (رساله نقطه پایان‌طومار دکتری)،
آشنایی اسلام (با همیاری محمد جواد باهنر و علی گلزاده غفوری)،
نماز چیست ؟
بانکداری، ربا و مقررات مالی در اسلام،
گوشه و کنار پیدایش اسلام،
اقتصاد اسلامی،
شریعتی، جستجوگری در مسیر «شدن»
حج در قرآن.
آشنایی از بینش قرآن
ولایت، رهبری، روحانیت
حق و فسخ از طریقه قرآن
بهداشت و تهیه و تنظیم خانواده
نقش آزادی در تربیت خردسالان
اوامر و نواهی
تعبیروتفسیر سوره ستایش
پیامبری از نگاهی دیگر
نزاع موفق (چک قیام عاشورا)
سه سیرتکامل اسلام
درس‌گفتارهای فلسفه آیین
همینطور بعضی از مقاله‌ها و گفتارهای او در مبانی نظری قانون اساسی ایران توده گردیده است.
شغل‌های اجتماعی
بهشتی از شروع جوانی به کار های اجتماعی و نرم‌افزار‌ریزی‌های کبیر آموزشی و تبلیغی عشق داشت، چنان که در ۱۳۲۶ش در یک عده هجده نفری که مرتضی مطهری نیز از آن گزاره بود، نحوه جدیدی از سفر تبلیغی و مطالعات مذهبی طراحی برنامه گردیده را با احاطه آیت الله بروجردی و میانجی گری امام خمینی تجربیات کرد.[مستلزم منبع]

در ۱۳۳۱ش، پایین تأثیر مبارزات آیت الله کاشانی و محمد مصدق در نهضت ملی شدن نفت، در اعتصابات منتهی به رخداد ۳۰ تیر و سقوط دولت قوام السلطنه در اصفهان کمپانی نمود و در توده متحصنان در تلگراف‌منزل اصفهان سخنرانی کرد.[مستلزم منبع]

تأسیس متوسطه آئین و علم
کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش، بهشتی را که در مسائل اجتماعی خیالی پویا و حساس داشت متوجه ضعف نیروهای مذهبی کرد. اول مبادرت وی برای تربیت نیروهای مذهبی کارآمد، تأسیس متوسطه آئین و علم در ۱۳۳۳ش در قم بود که رئیس آن را تا ۱۳۴۲ش خویش او برعهده داشت.[۳]

نوشته‌ی‌علمی نویسی
در همین سال‌ها حوزه علمیه قم شغل های فرهنگی جدیدی را برای معرفی اسلام به نسل جوان و علم آموزی کردگان دانشگاهی شروع کرده بود. بهشتی نیز در کار هایی از قبیل تکثیر روزنامه مدرسه اسلام و سالنامه و فصلنامه مدرسه تشیع حضوری موثر و مؤثر داشت و نوشته‌ی علمی مفصلی به عنوان «حکومت در اسلام» در نشریه اخیر (۱۳۳۸-۱۳۳۹ش) منتشر تشکیل داد و در جلسات سخنرانی موسوم به «گفتار ماه» نیز که در طهران برای جوان ها و دانشجو ها تشکیل میشد همدم با روحانیونی زیرا مرتضی مطهری و آیت الله طالقانی سخنرانی می کرد.[مستلزم منبع]

احداث مکتب علمیه حقانی
در سال جاری‌ها بهشتی، با طرح تفکر‌های جدید و ذهن ها اصلاحی و انتقادی خویش، درصدد ساخت دگرگونی و بهبود در حوزه علمیه قم برآمد و خلال تأسیس «کانون اسلامی علم آموزان و فرهنگیان قم» که تحت لحاظ محمد مفتح اداره میشد، با همیاری روحانیونی دیگر توانست نحوه و اپلیکیشن درسی جدیدی برای طلاب علم ها فقاهتی پیاده سازی نماید و با تأسیس مکتب منتظریه یا این که مکتب حقانی آن را به جاری ساختن درآورد.[۴]

پیکار سیاسی
بعد از درگذشت آیت الله بروجردی و مرجعیت امام خمینی، فصل جدیدی از تحولات و مبارزات سیاسی در حوزه علمیه قم و محافل مذهبی شروع شد. بهشتی نیز بدین مبارزات پیوست. شغل‌های او در اتفاق ۲ فروددین ماه ۱۳۴۲ و پانزدهم خرداد ماه به عبارتی سال و دستگیری امام خمینی به گستردن در ورقه ها سازمان داده ها و امنیت مملکت (ساواک) آمده میباشد.[۵]

عضویت در هیئت مؤتلفه
وقتی که تشکلی از چندین هیئت مذهبی به اسم هیئت های مؤتلفه اسلامی برای تامین از نهضت امام خمینی پدید آمد، بهشتی از روحانیونی بود که از سوی امام خمینی برای پژوهش بر فعالیت این تشکل و امداد به آن‌ها گزینش شد.[۶] با توسعه عمل‌های سیاسی و فکری بهشتی در قم، ساواک او‌را ناچار به شکاف این شهر کرد و وزارت نظام آموزشی او را موقتیً در انتظار سرویس نمود.[۷] با عزیمت به طهران، میدان کبیر‌تری برای کار در مشت بهشتی قرار گرفت، ولی توقف او در‌این شهر چندان وقت گیر نشد.

مسافرت به آلمان
در ۱۳۴۳ش، آیت الله سید محمد هادی میلانی که از مراجع تبعیت و مقیم مشهد بود از بهشتی خواست که در اجابت درخواست مسلمان‌ها و ایرانی های مقیم هامبورگ، به آلمان عزیمت نماید و اداره راس اسلامی هامبورگ را بر ذمه گیرد. آیت الله سید احمد خوانساری نیز بر بایستگی این مهاجرت تأکید داشت. با مسافرت بهشتی به اروپا، که به انگیزه مخالفت‌های ساواک خالی از دشواری نیز عدم وجود، آسمان جدید‌ای در قبال ذهن پویا و نوگرای بهشتی باز شد.[۸]
اقامت او در آلمان پنج سال به طول انجامید. در‌این برهه زمانی، او ضمن تصدی کارها شرعی ایرانیان و بقیه مسلمان‌ها مقیم هامبورگ و آلمان و برخی کشورهای دیگر اروپایی، توانست با یاری گردآوری‌ای از دانشجو یان متدین اهل ایران، «اتحادیه انجمنهای اسلامی دانشجو ها دسته فارسی گویش» را ساخت نماید و دانشجوها مبارزی را که به انگیزه اعتقادات مذهبی با تشکیلاتی مانند کنفدراسیون دانشجو ها اهل ایران و سازمان‌های شبیه آن ارتباط‌ای نداشتند درین اتحادیه گرد آورد. بهشتی در معرفی اسلام به اروپاییان نیز گام‌های مؤثری برداشت و با اشراف یافتن بر لهجه آلمانی در کنار گویش انگلیسی با ذهن ها متفکران و فیلسوفان غربی آشنا شد. در امسال‌ها به حج رفت (۱۳۴۵ش) و با امام خمینی نیز در عراق ملاقات کرد (۱۳۴۸ش). گزارش‌های ساواک علامت میدهد که‌این سازمان به شدت مراقب و نگران کار‌های او در‌این عصر بوده میباشد.[۹]

مراتب و تقسیم‌بندی مجتهدان

محمدحسن نجفی، پر اسم و رسم به مالک جواهر، از فقیهان قرن سیزدهم هجری
طبق تقسیم‌بندی‌هایی رایج در کتاب ها فقاهتی مجتهدان به مجتهد مُتَجَزّی و مطلق تقسیم گردیده و مجتهد مطلق نیز به مجتهد جامع الشرایط و مجتهد اعلم تقسیم تشریفات مشهد شد‌ه‌است.

سید ابوالقاسم خویی در کتاب التنقیح فی تفصیل العروة الوثقی، دو نوع تقسیم‌بندی از واژه و کلمه اجتهاد ارائه داده که بر طبق آن، مجتهد یا این که متجزی میباشد یا این که مطلق و هرمورد یا این که قوه اجتهاد خویش را به فعلیت رسانده یا این که از آن در روش استنباط احکام به کار گیری نکرده میباشد.
[۱۲] مبنی بر این تقسیم‌بندی، مجتهد متجزی کسی میباشد که توانگری استنباط احکام دینی را در بعضا از قسمت‌های فقه دارااست[۱۳] و ممکن میباشد این بضاعت را در روش استنباط احکام به شغل پیروزشود یا این که تنها در‌حد شایستگی، آن را نگه داراست.
بعضا از فقها تبعیت از عالم متجزی را روا نمی‌دانند؛ گردآوری‌ای نیز معتقدند در احکامی که استنباط نموده است، می‌اقتدار از وی تاسی کرد.[۱۴] خویی در مقابل اجتهاد تَجَزّی، از کلمه و واژه اجتهاد مطلق به کارگیری نموده است.[۱۵] طبق این لحاظ نقل شده، مجتهد مطلق قادر است از روش عامل فقاهتی، احکام دینی را در کل ابواب فقه استنباط نماید.[۱۶]

به مجتهد مطلق چنانچه موقعیت ما یحتاج برای اینکه بقیه افراد از وی پیروی نمایند را به دست آورد، مجتهد جامع الشرایط گفته می شود. اینگونه فردی بایستی واجد شرایط باشد به عنوان مثال: ذُکوریّت (مرد بودن)، عاقل بودن، حلال زاده بودن ، شیعه امامی‌ بودن، زنده‌ بودن، عادل بودن و اعلم بودن.[۱۷]

مجتهد اعلم، فقید جامع الشرایطی میباشد که در استنباط احکام دینی، نسبت به دیگر فقها، توان بیشتری دارااست.[۱۸] در شکل دسترسی به مجتهد اعلم، تبعیت از وی، به یقین بعضا از فقها، واجب میباشد و به اعتقادوباور بعضی دیگر از فقها، سازه بر احتیاط واجب بایستی از اینگونه فردی تاسی کرد.[۱۹]

تفاوت مجتهد و مرجع تاسی
هرمورد از مجتهدان در شرایطی که که دارنده صلاحیت فتوا دادن باشند ممکن میباشد که به منزلت مرجعیت برسند. مرجع تاسی در واقع مجتهد جامع الشرایطی میباشد که آیتم اقبال عموم شیعه قرار گرفته و از وی تبعیت می‌نمایند؛ یعنی جاری ساختن شرعی خویش را مبتنی بر فتاوا یا این که به عبارتی نظر ها شرعی وی اعمال می دهند. و وجوهات دینی خویش را به وی یا این که نمایندگان وی میپردازند.[۲۰]

میرزای شیرازی، مجتهد قرن سیزدهم و چهاردهم هجری قمری
نامدارترین مجتهدان شیعه
فقیهان شیعه را گاه مبتنی بر مجال حیات و گاه مبتنی بر مدرسه‌های اجتهادی آن ها تقسیم کرده‌اند.[۲۱]

فقیهان متقدم و متأخر
در نوشته‌های شرعی شیعه، غالبا به فقیهان قبل از روحانی طوسی قُدَماء میگویند،[۲۲] از روحانی طوسی تا قبل از علامه حلی را مُتَقدِّمان می‌نامند[۲۳] و از علامه حلی به آن‌گاه را تا قبل از نسل اولیهِ فقهاء معاصر را فقهاء متأخر می خوانند.[۲۴] از فقهاء معاصر هم با اسم «مُتَأخِّرو المتأخِّرین» (فقهاء بعداز متأخران) حافظه می‌گردد.[۲۵]
انگیزه این مجموعه‌بندی، شیوه دینی متعدد آنان در هر عصر بوده میباشد.[۲۶] ولی این اصطلاحات نِسبی میباشند و درباره آن‌ها نظرها دیگر هم وجود دارااست. به عنوان مثال بعضی کلیه فقیهان قبل از متفحص حلی را قدماء می‌نامند.[۲۷]

فقیهان دارای اسم و رسم شیعه
در تاریخ فقه شیعه، فقیهان بخش اعظمی وجود داشته‌اند. دارای شهرت‌ترین آنان به ترتیب حق اولویت فرصت وفات، عبارتند از:

روحانی اثرگذار (م ۴۱۳ق)
سید مرتضی (م ۴۳۶ق)
روضه خوان طوسی (م ۴۶۰ق)
متفحص حلی (م ۶۷۶ق)
علامه حلی (م ۷۲۶ق)
شهید اولیه (م۷۸۶ق)
شهید ثانی (م ۹۶۵ق)
وحید بهبهانی (م۱۲۰۵ق)
میرزای قمی (م ۱۲۳۱ق)
محمدحسن نجفی (صاحب و مالک جواهر) (م ۱۲۶۶ق)
روحانی مرتضی انصاری (م ۱۲۸۱ق)
میرزای شیرازی مالک فتوای تحریم تنباکو (م ۱۳۱۲ق)
آخوند خراسانی (م ۱۳۲۹ق)
سید محمدکاظم طباطبایی یزدی دارای اسم و رسم به مالک عروه (م ۱۳۳۷ق)
عبدالکریم حائری یزدی (م ۱۳۵۵ق)
محمدحسین نائینی (م ۱۳۵۵ق)
سید ابوالحسن اصفهانی(م ۱۳۶۵ق)
سید حسین طباطبایی قمی (م ۱۳۶۶ق)
سید حسین طباطبایی بروجردی (م ۱۳۸۰ق)
سید محسن طباطبایی حکیم (م ۱۳۹۰ق)
سید روح‌الله موسوی خمینی (م ۱۴۰۹ق)
سید ابوالقاسم خویی (م ۱۴۱۳ق)[۲۸]
جستارهای متعلق
اصول فقه
اخباریون
پیروی (فقه)
قدیمان
پانویس
راءس داده ها و مدارک اسلامی، فرهنگ وتمدن‌طومار اصول فقه، ۱۳۸۹ش، ص۶۹۶.
کشف کننده الغطاء، کشف الغطاء، انتشارات دفتر کار تبلیغات، ج۴، ص۳۷۰.
روضه خوان انصاری، کتاب المکاسب،چاپ کنگره، ج۳، ص۵۴۵-۵۴۶.
مطهری، شناخت با قرآن، ج۲، ص۱۷۱؛ گروه اثر ها، ۱۳۹۰ش، ج۲۶، ص۲۰۲.
گرجی، «اجتهاد»، ص۶۱۰.

انگیزه اختلاف نظر ها
اورده شده دو دلیل موجب اختلاف حیث درباره معاد جسمانی گردیده است:

اولیه اینکه بعضی اختلاف نگرش‌ها به شیوه مواجهه با سوالهای و تردید ها معاد جسم عنصری گشوده‌ میشود. گروهی این شبهه ها را عامل قطعی بر عدم رجوع جسم عنصری بعداز مرگ پنداشته‌اند؛ ولی گردآوری‌ای دیگر با این لحاظ مخالفند.[۱۲] برخی از شک ها عقلی پیش روی معاد جسمانی عبارت‌اند از: امتناع اعاده معدوم، شبهه آکل و ماکول، امتناع تناسخ.[۱۳]
دومی عاملی که سبب این اختلاف حیث گردیده‌است به اختلاف طریقه‌ها درباره واقعیت بشر گشوده می‌شود. به همین جهت، برخی اشخاصی که برای آدم معتقد به نفس ناطقه بودند همچون فلاسفه الهی، صرفا معاد روضه خوان را می‌پذیرند. شماری از منکران نفس ناطقه مجرد مانند برخی متکلمان‌، صرفا قایل به معاد جسمانی‌اند و بعضی دیگر از منکران ‌مانند فلاسفه طبیعی (ملحد) که بشر را همین جسم دانسته‌اند، هر دو معاد جسمانی و شیخ را انکار تشریفات مشهد کرده‌اند.[۱۴]

آیه‌ها ثابت‌کننده معاد جسمانی
بیان شده نشانه‌ها بخش اعظمی بر قابلیت و وقوع معاد جسمانی دلالت دارا‌هستند.[۱۵] ناصر مکارم شیرازی، مفسر شیعه، آیه ها نشانه بر معاد جسمانی را به دلیل کثرت، در خیر دسته طبقه‌بندی نموده است.[۱۶] این خیر تیم از این قرارند:

آیاتی که در جواب منکران، به کیفیت زنده شدن استخوان‌های پوسیده می پردازند مانند نشانه‌ها ۷۸ و ۷۹ سوره یس، نشانه‌ها ۳و۴ سوره قیامت، نشانه‌ها ۳۵ و ۳۶ سوره مؤمنون.[۱۷]
آیاتی که میگویند آدم‌ها در قیامت از قبرها برمی‌خیزند. آیه ۷ سوره حج، نشانه‌ها ۵۱ و ۵۲ سوره یس از این گروه آیه‌ها‌اند.[۱۸]
آیاتی که دلالت دارا‌هستند که بشر از خاک آفریده گردیده، به خاک بازمی‌شود و آنگاه از خاک محشور می شود مثل آیه ۵۵ سوره طه، آیه‌ها ۱۷ و ۱۸ سوره نوح و آیه ۲۵ سوره اعراف.[۱۹]
آیاتی که رجوع و برگشت بشر به حیات دوباره را به حیات زمین پس از مرگ تشبیه کرده‌اند مانند آیه ۹ سوره فاطر و آیه ۱۱ سوره ق.[۲۰]
آیاتی که آرم می دهند منکران معاد، ادعای زنده شدن بعداز مرگ را به سخره می‌گرفتند مانند آیه ها ۷ و ۸ سوره سبأ و آیه ۳۸ سوره مؤمنون.[۲۱]
آیاتی که به نعمت‌های دنیوی فردوس اشاره دارا‌هستند. نشانه‌ها این تیم فراوانند؛ برای مثال نشانه‌ها ۴۶ تا ۷۶ سوره الرحمن و آیه ها ۸ تا ۱۶ سوره غاشیه.[۲۲]
آیاتی که از عذاب‌ها و مجازات‌های جسمانی سخن می‌نمایند مانند آیه‌ها ۴۱ تا ۴۴ سوره اتفاق، آیه ۳۵ سوره توبه، آیه ها ۴تا ۷ سوره غاشیه، آیه‌ها ۴۳ تا ۴۶ سوره دخان.[۲۳]
آیاتی که از اعضای تن بشر مانند دست و پا و دیده و گوش در قیامت صحبت میگویند مانند آیه ۶۵ سوره یس، آیه ها ۲۰ و ۲۱ سوره فصلت و آیه ۳۸ تا ۴۱ سوره عبس.[۲۴]
آیاتی که به مثال‌هایی از معاد درین عالم اشاره دارا هستند همانند قصه ابراهیم(ع) و پرنده‌های چهارگانه،[۲۵] زنده شدن عُتحت یا این که ارمیای پیامبر،[۲۶] روایت اصحاب کهف[۲۷] و زنده ‌شدن یک نفر از بنی‌اسرائیل.[۲۸][۲۹]
کیفیت تحقق معاد جسمانی با جسم عنصری
تبیین معاد جسمانی مبنی بر آیه‌ها و احادیث، نیازمند اعتنا به دو نکته میباشد:

براساس ظواهر دلیل، برگشت تن دنیوی و جسم عنصری با اجزای مهم شکل می‌پذیرد.
تن اخروی و مادی مثل هم می‌باشند خیر عین یکدیگر.[مستلزم منبع]
براساس روایتی از امام راستگو(ع)، هرچه به خاک تبدیل میشود یا این که هر آنچه حیوان‌ها میخورند، در خاک محفوظ باقی مانده، از دانش الهی نهفته نمی‌ماند. این خاک، هنگام حشر، در کنار هم انباشته شده و به اجازه خدا به جایی که روح در آن قراردارد منتقل می شود و شکل و صورت انسانی کهن به وی گشوده میگردد و روح به آن ملحق میشود.[۳۰] در بعضا احادیث نیز آورده شده که بعد از مرگ، اگرچه استخوان و گوشت اشخاص تبدیل به خاک می گردد، البته طینت و جزء مهم که فرد از آن آفریده ‌گردیده هنوز باقی ‌میباشد و از دربین نمی‌رود. این جزء باقی می ماند تا همچون اولیه‌توشه مجدد اخلاق ‌خواهد شد.[۳۱][یادداشت ۲]

شبهه آکل و مأکول
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: شبهه آکل و مأکول
این شبهه از کهن‌ترین و توانا‌ترین شبهه ها معاد جسمانی شمرده گردیده است.[۳۲] مبتنی بر این شبهه، در شرایطی که انسانی غذای آدم دیگر گردد، آیا اجزای مأکول (خورده گردیده) در معاد، در تن آکِل (شخصی که اجزای تن دیگری را خورده) گشوده می‌شود و یا این که در تن مَأْکول (فردی که بدنش خورده گردیده)؟ به هر شکل که فرض خواهد شد، تن یکی آن دو به طور بی نقص در روز رستاخیز محشور نخواهد شد.[۳۳] این شبهه بدین شکل نیز مطرح گردیده که در‌حالتی که کافری تن بشر مؤمنین را بخورد، در شکل حشر تن‌های مادی، مورد نیاز میاید شخص مؤمن عذاب گردد و شخص کافر محرک بگیرد.[۳۴] جواب‌های گوناگونی به‌این شبهه داده گردیده است. بعضی از متکلمان مانند علامه حلی با تفکیک در بین اجزای اساسی و غیر اساسی تن، معتقدند اجزای اساسی تن هر فرد از نخستین تا پایان قدمت باقی می ماند و به جزء اساسیِ تنِ شخص دیگر تبدیل نمیشود. همین اجزای مهم نیز در معاد بازگردانده می گردند.[۳۵]

ملاصدرا اعتقاد دارد که نام و نشان و واقعیت بشر به نفس اوست خیر بدنش. به همین جهت، بدنی که در آخرت محشور می‌گردد، ما یحتاج وجود ندارد به عینه به عبارتی تن مادی که غذای بشر یا این که حیوان دیگری گردیده، باشد؛ بلکه هر بدنی که نفس بدان وابستگی گیرد، آن تن به عنیه تن به عبارتی فرد خواهد بود. از لحاظ او، آنچه در حشر ابدان مایحتاج میباشد، این میباشد که هر کسی، شخص محشور را مشاهده کرد، بگوید این به عبارتی فرد مادی میباشد و بدنش نیز به عبارتی تن مادی میباشد.[۳۶]

ستیز با استبداد
محمدحسن آشتیانی در منزلت رهبری نهضت مقاومت و اعتراض عموم در جریان واگذاری امتیاز انحصاری دخانیات، توتون و تنباکو در درون و بیرون به یک کمپانی انگلیسی به وسیله ناصرالدین فرمان روا قاجار در مسافرت سوم خویش به اروپا، در سال ۱۳۰۶ق،[۱۱] کوشید خلال گوشزد نمودن ضرر‌های اقتصادی این تفاهم نامه، اثر ها سوء فرهنگی و اجتماعی آن را به عموم یادآور گردد. این عمل باعث به صدور فتوای تحریم تنباکو از سوی میرزای شیرازی تشریفات مشهد شد.

این رخداد بدین شکل بود که زمانی در رجب ۱۳۰۷ق/فوریه ۱۸۹۰م ناصرالدین پاد شاه قاجار (۱۲۴۷-۱۳۱۳ق/۱۸۳۱-۱۸۹۵م) امتیاز انحصار داد و ستد توتون و تنباکو را به یک کمپانی انگلیسی اعطا کرد، میرزاحسن به یاور علمای دارای اعتبار دیگر به مخالفت برخاست. او با پاد شاه و صدراعظم بیان کرد‌وگو کرد و ضرروزیان‌های ناشی از اعطای امتیاز را برشمرد، امّا آن‌ها برای شنیدن اینگونه سخنانی گوش شنوا نداشتند.

پس مخالفت ادامه یافت و شغل به صدور حکم تحریم به کارگیری توتون و تنباکو از طرف میرزای شیرازی کشید (ربیع‌الثانی ۱۳۰۹ق/نوامبر ۱۸۹۱م). آشتیانی حکم میرزا را در بین عموم منتشر تشکیل داد و در تشویق آن‌ها به مخالفت با دخالت کافران در شغل های مسلمان‌ها، عملکرد فراوان به شغل موفقیت.

زیرا شغل پایداری شدید شد، پاد شاه‌ طومار‌ای به آشتیانی نوشت و به خشونت از وی خواست که برای کنسل حکم تحریم میرزای شیرازی مبادرت نماید. آشتیانی در پاسخی که برای فرمان روا ارسال کرد، به زیرکی به وی فهماند که‌این عمل از وی ساخته وجود ندارد و حکم میرزای شیرازی، تا وقتی که امتیاز به کلی کنسل نشود، به قوت خویش باقی خواهد ماند؛ و نیز فرمان روا را متوجه کرد که عموم از دخالت بیگانگان در کارها مرز و بوم، منزجر گردیده‌اند.

ناصرالدین پادشاه قاجار ابتدا از درِ ملایمت درآمد، ولی یه خرده بعد از آن به خشونت گرایید و از آشتیانی خواست که بین خروج از طهران و کشیدن علنی قلیان، یک کدام از را برگزیند و وی خروج از طهران را برگزید. کلیه علمای گران قدر طهران خویش را مهیا ساختند تا یار آشتیانی پایتخت را شکاف نمایند. عموم باخبر شدند و شوریدند و به کاخ سلطنتی حمله بردند که درنتیجه ۳۰ بدن از آن‌ها کشته و زخمی شدند؛ البته توانستند از خروج آشتیانی از شهر خودداری نمایند. آخر و عاقبت ناصرالدین‌فرمانروا تسلیم شد و امتیاز کنسل شوید.

بعداز کنسل امتیاز داخلی و فرنگی، امین السلطان از میرزای آشتیانی حکم مجوز را می خواهد که وی در پاسخ میگوید: « اوضاع و احوالِ این حکم از اینجانب وجود ندارد، تا رفعِ آن از اینجانب و به دست اینجانب باشد. بازداشتن این حکم از حضرت حجت‌الاسلام (میرزای شیرازی) بوده، رفع این بازداشتن نیز موکول به جناب وی میباشد ».[۱۲]

فرزندان
محمدحسن آشتیانی چهار پسر و یک دختر داشت:

مرتضی آشتیانی (متوفی ۱۳۶۵ق) که در بعد از ظهر خویش از فقها و مدرسان گران قدر حیطههای علمیه بود و در زمینه خزانه روس و حوادثی که منتهی به کنسل امتیاز آن شد، نقش بسزایی داشت و در تکان مشروطیت نیز کمپانی داشت. او به عنوان مثال علمایی بود که در بقاع عبدالعظیم حسنی متحصن شد.
مصطفی آشتیانی ملقب به «افتخارالعلماء» (مقتـول ۱۳۲۷ق/۱۹۰۹م) مُتَخلِّص به صَهْبا که در تکان مخالفت با موسیو نوز بلژیکی نقش به‌سزایی داشت و در قیام مشروطیت در صف عموم قرار داشت و در تاریخ ۱۳۲۷ق در سن ۴۲ سالگی در منزلش بنا شده در جوار مقبره عبدالعظیم حسنی ترور شد.
میرزاهاشم آشتیانی (درگذشت: ۱۳۲۸ش.) که در عصر‌های سوم تا هشتم مجلس شورای ملی به نمایندگی گزینش شوید و نزدیک به سال ۱۳۷۸ق. در سن ۷۸ سالگی از عالم رفت.
میرزا احمد آشتیانی (۱۳۰۰ـ۱۳۵۹ق) متخلص به «واله» از حکماء و فقهای متبحر طهران بود که در فوت و فن متفاوت جمعاً ۶۲ نوشتن از وی باقیمانده‌میباشد. او هنگام وفات، متصدی مکتب علمیه مروی بود.
آقا زاده خانم که نامش فاطمه بود و به همسری عموزاده خویش میرزا جعفر، مشهور به میرزا خرد آشتیانی درآمد و میرزا مهدی آشتیانی فرزند اوست.
اثر ها
نوشته‌هایش که به طور کتاب، رساله و لبه بر کتاب‌های سایرافراد، به یادگار ما‌نده‌ میباشد، عبارتند از:[۱۳]

بحرالفوائدفی‌گستردن‌الفرائد، که از شایسته ترین حاشیه ها بر رسائل روضه خوان انصاری به شمار می‌رود. (او این تاثیر را زمانی نوشت که در درس روحانی انصاری کمپانی میکرد. سازه به حیث روضه خوان آقا والا تهرانی، میان ۴۰ لبه که بر «رسائل» روحانی انصاری نگاشته شده است، این تاثیر از همگی آن‌ها مالامال مایه‌خیس، خوب و مفیدتر میباشد).[۱۴]
رسالة فی الاِجزاء
مباحث الالفاظ (تقریر مباحث اصولی روحانی مرتضی انصاری)
رسالة فی قاعدة نفی العُراز و الحَرَج (رساله‌فی‌الحرج)
کتاب القضاء و الشهادات (برگرفته از دروس روضه خوان انصاری)
رسالة فی حکم اوانی الذّهب و الفضّة
ازاحة الشکوک عن حکم اللباس المشکوک
رسالة فی الجمع در میان تصدی القرآن و الدعاء
رسالة فی نکاح المریض
کتاب الاجارة (تقریر درس‌های روحانی انصاری)[۱۵]
کتاب‌الخِلَل‌فی‌الفقه (الخلل فی الصلاة) (گستردن سوژه نقص‌ از کتاب شرایع الاسلام)
رسالة فی انه اذا سلّمت جماعة یکتفی بجواب واحد بصیغة الجمع ام لا
رساله سؤال و پاسخ (به فارسی)
کتاب الوقف (تقریر درس‌های روحانی انصاری)
کتاب الخمس
کتاب الزکاة
احیاء الموات و الاجارة
کتاب الرهن
کتاب الغصب
کتاب الصید و الذباحة
شاگردان
حسین قمی
سید عباس شاهرودی
سید نصرالله برادر
ابراهیم، فرزند ابوالفتح زنجانی
سید محمد بن محمد تقی حسینی تنکابنی
محمدعلی فرمان روا‌آبادی
میرزا محمد قزوینی
محمد نتیجه قمی
فیاض
میرزا مسیح طالقانی
علی‌اکبر حکمی یزدی
سید ابوالقاسم حسینی
ملا عفو و بخشش‌الله کرمانی
سید اسماعیل مرعشی (ملقب به شریف‌الاسلام، در طب، شیمی و دانش حروف حرفه ای بوده‌میباشد)
ملا اسماعیل محلاتی
علی اکبر صدر الفضلاء
علی‌اکبر نهاوندی
ابوالقاسم وسیع قمی
محمد کلان قمی
محمدعلی حائری قمی
محمدتقی نهاوندی
حسین مازندرانی کولائی
علی‌اکبر مازندرانی

علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب (۳۳-۶۱ق) دارای شهرت به علی‌اکبر فرزند امام حسین(ع) و لیلی بنت ابی‌مرة و از شهدای کربلا. بعضا او‌را تعالی‌ترین فرزند امام حسین(ع) دانسته‌اند. امام حسین(ع) او‌را مشابه‌ترین عموم به نبی اکرم از لحاظ قیافه ظاهری، اخلاق و رفتار و کلام بیان کردن معرفی نموده تشریفات مشهد است.

علی‌اکبر در روز عاشورا اول شخص از بنی‌هاشم بود که به شهیدشدن رسید. پدرش بر بالای لاشه وی حاضر شد و قاتلان او‌را نفرین کرد. علی‌اکبر در ذیل پای بابا دفن میباشد و قبر وی باطن بارگاه امام حسین(ع) قراردارد.

برخی شیعه ها، شب ۸ محرم را به علی‌اکبر تخصیص داده و عزاداری آن شب را با محوریت او برگزار می‌نمایند. در بعضی بخش ها نیز برای وی تعزیه می خوانند.

کتاب‌های «علی الاکبر ابن الشهید ابی عبدالله الحسین بن علی علیه السلام»، تاثیر سید عبدالرزاق موسوی مقرم، «علی‌اکبر(ع) (الگوی جوان ها)» نوشته جواد محدثی و «بابا، علاقه و پسر» تاثیر سید مهدی شجاعی مثلا اثراتی میباشد که درباره علی‌اکبر درج شده میباشد.

معاش‌طومار
علی‌اکبر فرزند امام حسین(ع) و لیلی بنت ابی‌مرة میباشد.[یادداشت ۱][۱] وی در طول خلافت عثمان (خلافت: ۲۳ یا این که ۲۴-۳۵ق) دیده به جهان گشود.[۲] تاریخ ظریف میلاد علی‌اکبر معلوم وجود ندارد؛[۳] با این هم اکنون در مقتل مقرم، تاریخ میلاد وی یازدهم شعبان سال ۳۳ق مذکور میباشد.[۴] ازاین‌رو در روزنگار کشور‌ایران، ۱۱ شعبان تحت عنوان روز ولادتش، روز جوان نامگذاری گردیده است.[۵] سن وی در هنگام شهیدشدن، ۱۸، ۲۳ و ۲۵ نقل شد‌ه‌است.[۶] بعضا دانشمندان سن اورا ۲۵[۷] و برخی ۲۸ سال[۸] دانسته‌اند. در مقتل مقرم سن علی‌اکبر ۲۷ سال نام برده میباشد.[۹]

لقب‌اش ابوالحسن میباشد.[۱۰] بیشتر منابع سابق اورا علی‌اکبر اسم گذارده‌اند؛[۱۱] تا از برادرش امام سجاد(ع)، متمایز خواهد شد؛[۱۲] البته بعضا همانند روضه خوان اثرگذار[۱۳] و فضل و ادب بن حسن طبرسی[۱۴] لقبش را اصغر گفته و اکبر را کنیه امام سجاد(ع) دانسته‌اند. بعضی از نسب‌شناسان و تاریخ‌دانان، علی‌اکبر را وسیع ترین فرزند امام حسین(ع) دانسته‌اند.[۱۵]

محمد بن یعقوب کلینی حدیثی از امام رضا(ع) نقل کرده که حکایت از وصلت علی‌اکبر و داشتن فرزندی به اسم حسن دارااست؛[۱۶] در مقابل چنان‌که گروهی از نسب‌شناسان گفته‌اند از او فرزندی نمانده[۱۷] و نسل امام حسین(ع) فقط از روش امام سجاد(ع) ادامه پیدا نموده است.[۱۸] در یک کدام از زیارت‌طومار‌ها، اینگونه به علی‌اکبر درود داده گردیده‌است: «صَلّی الله عَلَیْکَ وَعَلی عِتْرتِکَ وَأهْلِ بَیْتِکَ وَآبائِکَ وَأبْنائِکَ؛ درود معبود بر تو و بر عترت و اهل بیت تو و پدران و فرزندانت»[۱۹] که نماد از وصلت و فرزند داشتن اوست.

مدفن
علی‌اکبر در ۱۰ محرم به سال ۶۱ق در حادثه کربلا به شهید شدن رسید و بدنش در تحت پای پدرش به خاک ودیعه شد.[۲۰] قبر وی درون بارگاه امام حسین واقع گردیده و شش‌کناره بودن بارگاه را به همین برهان دانسته‌اند.[۲۱] راز او‌را به یار و همدم سرهای شهدای کربلا به کوفه و شام بردند.[۲۲] درباره اینکه راز علی‌اکبر به بدنش ملحق گردیده یا این که در گورستان باب‌الصغیر دفن میباشد، اختلاف‌حیث وجود دارااست،[۲۳] سید محسن امین گفته میباشد که در سال ۱۳۲۱ق در آرامستان باب‌الصغیر در دمشق بارگاهی را چشم که بر ورودی آن بر سنگی مندرج که اینجا مدفن سرهای عباس بن علی، علی‌اکبر و حبیب بن مظاهر میباشد و آن را به احتمال کارکشته درست دانسته میباشد.[۲۴] به گفته او بعداز مرمت اسم بعضی دیگر از شهدای کربلا به آن افزوده شد‌ه‌است.[۲۵] این جای امروزه به اسم منزلت رؤوس الشهداء (مدفن سرهای شهدای کربلا) شناخته میگردد.[۲۶]

روضه خوان محمود بن عبدالکریم ‌بن یحیی شبستری، عارف و شعر سرا نام دار آذربایجانی در قرن هشتم. مهم‌ترین و مشهورترین تاثیر او باغ رمز، از اثر ها شایان توجه و تأثیرگذار در تامل نظری تاریخ عرفان اسلامی میباشد. دربارۀ معاش وی داده ها اندکی در مشت میباشد. ظاهرا در نیمۀ دوم قرن هفتم در شبستر چشم به جهان گشود.[۱] بعضا پژوهشگران متأخر، از روی تذکره‌هایی که وفات اورا در ۷۲۰ق و قدمت او را ۳۳ سال نوشته‌اند، به دنیا آمدن او‌را در ۶۸۷ق دانسته‌اند.[۲] کنیه وی سعدالدین[۳] و یا این که نجم‌الدین تشریفات مشهد بوده میباشد.[۴]

گفته‌اند که شبستری به مصر، شام، حجاز، بغداد، یمن، اندلس و قفقاز مسافرت کرد.[۵] براون نیز می‌نویسد وی تمامی قدمت خویش را در تبریز به راز پیروزی.[۶] بعضی گفته‌اند وی در کرمان وصلت کرد و صاحب و مالک فرزند شد و بعضی نوادگان وی اهل دانش‌اند و به خواجگان آوازه دارا‌هستند.[۷] البته لویزن اعتقاد دارد او فرزندی نداشته میباشد.[۸]

وی در علم ها سنجیده و منقول به جامعیت رسید.[۹] تاثیر معروف وی باغ سر از اثرها شایان توجه و تأثیرگذار در فکر نظری تاریخ عرفان اسلامی میباشد.[۱۰]

درگذشت
بیشتر تذکره‌نویسان درگذشت شبستری را میان ۷۱۸ق و ۷۲۰ق دانسته‌اند.[۱۱] از این بین، سال ۷۲۰ق که روی سنگ قبر وی هم درج شده، مشهورتر میباشد. ابن‌ کربلایی که تاریخ وفات بهاءالدین یعقوب، مدرس شبستری، را سال ۷۳۷ق ضبط کرده، نوشته میباشد که شبستری را، به وصیت خودش، زیر پای استادش دفن کردند. بر این مبنا، شبستری تا ۷۳۷ زنده بوده میباشد.[۱۲]

مذهب
در کتاب روشن بختی‌طومار منسوب به شبستری[۱۳]، به سنّی بودن او و تقلید وی در فروع از اشعری تصریح شد‌ه‌است. با وجود این، بعضا با استناد به کتاب مرآت‌ المحققین، که منسوب به شبستری میباشد، معتقدند وی شیعه بوده میباشد.[۱۴] هانری کربن[۱۵] نیز انگیزه پدیدآمدن این حیث را وجود تفسیرهای مختلف شیعه ها، به‌ویژه اسماعیلیان، بر باغ‌ سر او دانسته میباشد.[۱۶]

اثرها
شبستری، به تصریح خودش[۱۷]، پیش از سرودن باغ رمز رسائلی نوشته بوده میباشد.

باغ‌سر
تیم‌ای میباشد حاوی یک زمان عرفان نظری و تعالیم ابن‌عربی در پوسته شعر فارسی با ۶۴ قسمت که اول قسمت آن سرآغاز و قسمت آخرش خاتمه میباشد. استارت کتاب با این ابیات میباشد. باغ رمز یکی‌از متن ها مطرح در مورد عرفان نظری میباشد.[۱۸]

خوشبختی‌طومار
ابن‌ کربلایی[۱۹]، هدایت[۲۰] و بغدادی[۲۱] روشن بختی‌طومار را جزو اثرها شبستری ضبط کرده‌اند. این کتابِ کلامی -عرفانی، به نظم و مشمول چهار باب دربارۀ معرفت ذات واجب الوجود و صفات و اسماء و افعال اوست.

شایان توجه اینکه شبستری بهروزی‌طومار بسیار خلاف با شبستری باغ‌رمز میباشد. بهروزی‌طومار بر اساس نگاهی شریعت‌مدارانه به توحید میباشد و در آن از منظر متکلمی متعصب به طرد و رد فرقه‌ها و مسالک گمراه پرداخته گردیده است[۲۲]؛ ولی باغ‌سر بر پایۀ ذوق و سلیقه و درحال حاضر میباشد. حتی درصورتی که روشن بختی‌طومار از شبستری باشد، از بیت ۳۳۴ تا ۳۵۱ آن[۲۳] الحاقی به حیث می‌رسد، چون این ۱۸بیت، که وصف‌الحال شعر سرا میباشد، با ابیات دیگر ابواب هیچ سنخیتی ندارد، و نیز در حالتی‌که شعر سرا می‌خواست تفصیل درحال حاضر خویش را بدهد چرا به مکان مقدمۀ کتاب، آن را در فصل دوم، که دربارۀ توحید میباشد، گنجانده با اعتنا به اینکه شعر سرا در‌این ۱۸ بیت به شاگردی خویش در مدرسه ابن‌عربی تصریح نموده است، در حالتی‌که صدق انتساب روشن بختی‌طومار به شبستری محرز گردد، مشخص میگردد که وی از مدرسه ابن‌ عربی متأثر بوده و از منظر این مدرسه به سرودن باغ‌سر پرداخته میباشد.

حق الیقین
ابن‌کربلایی، رضاقلی خان هدایت و اسماعیل پاشا بغدادی[۲۴] حق‌الیقین را نیز از شبستری دانسته‌اند. این کتاب دربرگیرنده ۸ باب و دربارۀ عرفان نظری میباشد. با اینکه سابق‌ترین ورژن‌های حق‌الیقین وابسته به قرن یازدهم میباشد[۲۵] و در بالا و انتهای کتاب، مؤلف به اسم خویش اشاره نکرده و صرفا در اولِ کتاب، کاتب، آن را از تصنیفات شبستری شمرده میباشد[۲۶]، البته زرین‌کوب[۲۷] و لویزن[۲۸] معتقدند که‌این تاثیر در شکل و محتوا مشابه باغ‌رمز میباشد و نویسندۀ آن شبستری میباشد.

مرآت المحققین
حاجی خلیفه[۲۹] و نفیسی[۳۰] مرآت المحققین را به شبستری نسبت داده‌اند. این کتاب مشمول ۷باب و دربارۀ معرفت نفس و خداست. مرآت را به ابن سینا، نجم‌الدین شیرازی، نصیرالدین طوسی و روضه خوان احمد جامی نیز منسوب کرده‌اند.[۳۱] افزون بر این، مؤلف خیر در بالا و خیر در انتهای کتاب، اسم خویش را بیان نکرده و تنها کاتب، در نقطه نهایی کتاب، آن را به شبستری نسبت داده میباشد.[۳۲] با وجود این، زرین‌کوب[۳۳] در صدق انتساب آن به شبستری اعتقاد دارااست.[۳۴]

پانویس
مراجعه کنید به شیروانی، ریاض‌السیاحة، ۱۳۳۹ش، ص۸۹ ؛ هدایت، ریاض‌العارفین، ۱۳۴۴ش، ص۲۲۱
مشحون، گستردن اکنون و مثال اثرها روحانی‌ محمود شبستری، ۱۳۱۵ش، ص۱۲ ؛ زرین‌کوب، کاوش در تصوف، ۱۳۵۷ش، ص۳۱۸
رک: تبریزی، سفینه تبریز، ۱۳۸۱ش، ص۷۳۳ ؛ ابن‌کربلایی، روضات الجنان و جنات‌الجنان، ۱۳۴۹ش، ج ۲، ص۸۸

سید موسی صدر (زاده ۱۴ خرداد ماه ۱۳۰۷ش در قم)، از عالمان و اندیشمندان شیعه در عرصه فرهنگی و سیاسی میباشد که بعداز سفر از جمهوری اسلامی ایران به لبنان، مجلس اعلای شیعه‌ها لبنان و تکان امل را تأسیس کرد و رهبری فکری و سیاسی شیعه‌ها این مرز و بوم را ذمه ‌دار شد. وی در ۹ شهریور سال ۱۳۵۷ش، طی سفری قانونی به لیبی به دعوت معمر قذافی، ناپدید شد. بخش اعظمی گزارش‌ها حاکی از قتل وی در به عبارتی فرصت به وسیله قذافی میباشد، اما گزارش‌هایی نیز در مشت میباشد که وی کشته نشده و در زندان‌های لیبی بوده میباشد. بعد از سقوط معمر قذافی نیز هیچ گزارش قانونی جدیدی از حالت وی به دست تشریفات مشهد نیامد.

به دنیا آمدن و خانواده

از راست: موسی صدر، برادرش سید رضا صدر و پدرش صدرالدین صدر
سید موسی صدر، ۱۴ خرداد ماه سال ۱۳۰۷ش (۱۵ ذی‌الحجه سال ۱۳۴۶ق)، در قم چشم به جهان گشود.[۱] بابا وی سید صدرالدین صدر و مادرش صفیه طباطبایی قمی فرزند سید حسین طباطبایی قمی، جانشین سید ابوالحسن اصفهانی و رهبر قیام عموم مشهد علیه رضاخان بود. جد پدری وی سید اسماعیل صدر، مرجع پیروی و جانشین میرزای شیرازی بود.[۲]

نسب سید موسی به یک کدام از علمای اهل پیکار شیعه در لبنان به اسم سید پارسا شرف‌الدین میرسد.[۳]

همسر و فرزندان

امام صدر و فرزندانش
موسی صدر در سال ۱۳۳۵ خورشیدی، وقتی که در نجف به رمز می برد، با خانم پروین خلیلی، فرزند روحانی عزیزالله خلیلی از علمای کازرون مقیمِ نجف وصلت کرد.[۴] نتایج این لینک و پیوند، دو پسر به اسم‌های صدرالدین (متولد ۱۳۳۵) و حمیدالدین (متولد ۱۳۳۸) و دو دختر به اسم‌های حورا (متولد ۱۳۴۱) و ملیحه (متولد ۱۳۵۰) بود.[۵] موسی صدر در سال ۱۳۴۴ش غزلی با تیتر «مهتاب» سروده و آن را به پروین خلیلی (همسرش) نثار کرده بود. نکته این غزل آن میباشد که حروف نخستین مصرع‌های نخستین آن اسم «پروین خلیلی» و حروف اولیه مصرع‌های دوم اسم «موسی صدر» را می سازند.[یادداشت ۱]

موسی صدر، دخترش حورا را در حالی که ۱۴ سال داشت به یاور برادرش برای علم آموزی به فرانسه ارسال کرد.[۶]

تحصیلات

موسی صدر در کنار آیت‌الله خویی
سید موسی صدر عصر ابتدایی تا متوسطه را در قم طی کرد و به طور همزمان با زمانٔ متوسطه، در خرداد ماه ۱۳۲۲ش به علم آموزی علم ها اسلامی در حوزه علمیه قم درگیر شد.

با اتمام دروس عصر سطح، از سال ۱۳۲۶ش در درس بیرون کمپانی کرد و تا سال ۱۳۳۲ش به علم آموزی و درس دادن در حوزه علمیه قم خاطر نشان کرد.
اساتید او در دروس سطح و بیرون عبارت بودند از:

سید محمد باقر سلطانی طباطبایی
عبدالجواد جبل عاملی
امام خمینی
سید محمد پژوهشگر داماد
سید حسین طباطبایی بروجردی
سید محمد متفحص داماد
سید صدرالدین صدر
سید محمد حجت
سید موسی شبیری زنجانی، صدر را تحت عنوان او‌لین هم‌مباحث و یکی‌از عامل ها عشق‌مندی‌اش به دروس حوزی معرفی نموده است.[۷] همینطور سید موسی صدر در قم با دوستانش، سید محمد حسینی بهشتی، سید عبدالکریم موسوی اردبیلی و ناصر مکارم شیرازی و در نجف با پسرعمویش، سید محمد باقر صدر هم‌مباحث بود.[۸]

حوزه علمیه نجف
در سال ۱۳۳۲ش پس ارتحال پدرش سید صدرالدین صدر، برای ادامه تحصیلات حوزوی به نجف رفت و تا سال ۱۳۳۷ش در آنجا ماند. اساتید اساسی دروس بیرون او در نجف عبارت بودند از:

سید محسن حکیم
سید ابوالقاسم خویی
روحانی حسین حلی
روضه خوان مرتضی آل یاسین
صدر همینطور دروس فلسفی را نزد سید رضا صدر و علامه طباطبایی در قم، و نزد صدرا بادکوبه‌ای در نجف فرا گرفت.

شاگردان
یوسف صانعی، از مراجع پیروی در کشور ایران، و سید عباس موسوی، دبیرکل دیرین حزب‌الله لبنان، از شاگردان صدر میباشند.

تحصیلات دانشگاهی
صدر سال ۱۳۲۹ در حرفه اقتصاد در دانش گاه طهران به علم آموزی درگیر شد و سال ۱۳۳۵شمسی از آن سوا‌التحصیل شوید.[۹]

عمل‌ها در کشور ایران و نجف
صدر پیش از عزیمت به نجف، از سوی سید محمدحسین طباطبایی مسئولیت پژوهش بر نشریه انجمن تعلیمات فقهی را بر ذمه گرفت. او همزمان با علم آموزی در حوزه علمیه نجف، به عضویت هیئت امناء جمعیة منتدی النشر در آمد و بعد از رجوع به قم خلال تأسیس و اداره یک مکتب ملی، مسئولیت سردبیری خبرنامه نو تأسیس مدرسه اسلام را ذمه ‌دار شوید.

تدوین برنامه ای کلان جهت اصلاح آموزش و پرورش حوزه علمیه با هم‌فکری شخصیت‌هایی مانند سید محمد حسینی بهشتی و ناصر مکارم شیرازی از مهمترین اقدامات صدر در واپسین سال اقامت در قم بود.[مستلزم منبع]

تعظیم شعائر
محمد محمدی ری‌شهری حدیث‌پژوه شیعه، سوگواری برای اهل‌بیت را از شیوه های اظهار محبت به آن ها و از مهم ترین مصداق‌های تعظیم شعائر دانسته میباشد.[۱۲] همینطور زیارت قبور ائمه‌(ع)[۱۳] شعف در مراسم سرور آنان،[۱۴] بیان فضائل اهل‌بیت[۱۵] و اسم‌گذاری فرزندان به اسم اهل‌بیت از طرق اظهار محبت به آن‌ها دانسته تشریفات مشهد گردیده است.[۱۶]

واجب بودن مودت اهل‌بیت
بعضی دانشمندان مودت را از حقوق و دستمزد اهل‌بیت بر مسلمان ها،[۱۷] از عقاید مشترک مسلمان‌ها[۱۸] و استدلال قابل قبولی برای وحدت مسلمان ها ذکر کرده‌اند.[۱۹] بعضا از عالمان شیعه، وجوب محبت اهل‌بیت را گزینه واقعه مسلمان ها (به جز ناصبی‌ها) شمرده‌اند.[۲۰] شمس‌الدین ذهبی از عالمان اهل‌سنت، نیز هر سیرتکامل تردید و شبهه‌ای را در واجب بودن این مودت مردود دانسته میباشد.[۲۱] فخر رازی از مفسران اهل‌سنت، با این ادله که فرستاده(ص)، علی، فاطمه، حسن و حسین را دوست می‌داشت و تاسی کردن از نبی بر همگی امت اسلامی واجب میباشد، محبت اهل‌بیت را واجب می داند.[۲۲]

از شافعی نقل گردیده‌است:

یا این که أهلَ بیتِ فرستادهِ الله حُبُّکُم
فَرضٌ مِنَ الله فِی القرآنِ أنزَلَهُ[۲۳]
ترجمه: ای فامیل فرستاده آفریدگار، محبت شما، از طرف معبود واجب و در قرآن نازل شد‌ه‌است.

فلسفه وجوب
علامه طباطبایی مولف تعبیروتفسیر المیزان، اعتقاد دارد فلسفه واجب شدن مودت اهل‌بیت، مرجعیت علمی آنها بوده میباشد تا مسلمانها به دلیل محبت‌شان به اهل‌بیت، در مسائل علمی به آنان مراجعه نمایند؛ به همین عامل وی مودت اهل‌بیت را ضمانت کننده بقای آیین معرفی می‌نماید.[۲۴] از نگاه محمدرضا مظفر، دانا و تالیف کننده شیعه قرن چهاردهم قمری، بی‌شک و تردید وجوب محبت و مودت اهل بیت(ع) به دلیل قرب آنان به آفریدگار و رده و جایگاه وی نزد معبود میباشد و به خیال و خاطر اینکه وی از بی دینی و گناهان و از هر آنچه موجب غربت از معبود گردد، تمیز و تمیز میباشند.[۲۵] آیت‌الله خامنه‌ای رهبر ایران، این مودت را پشتیبان‌ای برای اطاعت از اهل‌بیت دانسته، این نظر را دارد با ابراز مودت، اعتقاد و باور اشخاص به ولایت اهل‌بیت محافظت می شود.[۲۶] به گفته محمدتقی مصباح یزدی از عالمان قرن چهاردهم خورشیدی، محبت اهل‌بیت به جهت ارتباط خویشاوندی آنها با رسول موردنیاز نشده میباشد، بلکه محبت آن ها به‌این عامل واجب میباشد که آن‌ها در نقط ی اوج بندگی آفریدگار قرار دارا‌هستند.[۲۷] همینطور علی ربانی گلپایگانی، از استادان دانش سخن در حوزه علمیه قم، بر این اطمینان میباشد که فلسفه واجب شدن این مودت، اطاعت از اهل‌بیت میباشد و مودت واقعی صرفا با پیروی از آن‌ها نتایج می شود.[۲۸] به گفته جواد محدثی از نویسندگان حوزه علمیه قم، به هر اندازه‌ای که محبت بیشتر باشد، تقلید از آنان هم بیشتر گردد.[۲۹]

آیه ۲۳ سوره شوری (آیه مودت)
قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَیهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی وَمَن یقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْنًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ؛
بگو به ازای آن [رسالت] پاداشی از شما خواهان نیستم مگر دوستی درباره قوم، و کسی که خوبی به مکان آورد [و طاعتی اندوزد]، برای وی در اجر آن خوا هیم ادامه داد. مسلماً آفریدگار آمرزنده و قدرشناس میباشد.

اثر ها
دانشمندان، مودت اهل‌بیت را عاملی برای جنبش به سوی کمال مطلق،[۳۰] عاملی برای لینک و پیوند قلبی محبّان اهل‌بیت(ع) به یکدیگر[۳۱] و مایه نظام و یکپارچگی آیین دانسته‌اند.[۳۲] مبنی بر حدیثی از امام علی(ع) که ابونعیم اصفهانی و عبیدالله حسکانی (از عالمان اهل‌سنت در قرن ۵ هجری) نقل کرده‌اند که صرفا مؤمنان مودت اهل‌بیت را ملاحظه می‌نمایند.[۳۳]

اثرها اخروی
بر پایه ی روایتی از نبی(ص) سود دوست‌داشتن وی و اهل‌بیت در هفت جا آشکار می‌گردد: هنگام مرگ، در قبر، وقت قیامت، هنگام به چنگ آوردن طومار جاری ساختن، وقت احتساب ایفا، کنار ترازو و در عبور از پُل صراط.[۳۴] مبتنی بر ماجرا دیگری که اهل‌سنت نقل کرده‌اند، هر که با دوستی اهل‌بیت بمیرد، همچون شهید، آمرزیده‌ گردیده و با ایمان بی نقص می‌میرد و در هنگام مرگ، پردیس به وی بشارت داده گردیده، در قبرش دو در به سوی پردیس گشوده می گردد و پروردگار، ملائکه را زائران قبر وی قرار میدهد.[۳۵] ابن‌حجر هیتمی از عالمان اهل‌سنت در قرن دهم، با نقل حدیث باب حِطّة اعتقاد دارد به عبارتی‌طور که پروردگار درون‌شدن بنی‌اسرائیل از باب حِطّه را باعث آمرزش آنها قرار بخشید، در امت اسلامی هم مودّت اهل‌بیت را منجر آمرزش آنها قرار داده میباشد.[۳۶]

دست‌یابی به شفاعت،[۳۷]محشور شدن با اهل‌بیت،[۳۸]قبولی اجرا،[۳۹] ثبات گام بر پُل صراط[۴۰]و باقیات صالحات[۴۱] از سایر اثر ها مودت اهل‌بیت میباشد.

اثر ها دنیایی
در روایتی از نبی(ص) نکات زیر از اثر ها دنیای محبت اهل‌بیت معرفی گردیده‌است: زهد و تقوا، اشتیاق به عمل کردن، پارسایی در آیین، شوق و اشتیاق به عبادت، توبه قبل از مرگ، نشاط در شب‌زنده‌داری، طمع نداشتن به متاع عموم، مهربانی، مواظبت بر فرمان و نهی خداوند و دوست نداشتن جهان.[۴۲] بر پایه ی روایتی از امام باقر(ع) معبود قلب دوست‌داران اهل‌بیت را تمیز می‌نماید.[۴۳] در حدیثی از امام راست گو آمده میباشد هر کس محبت اهل‌بیت را در قلب خویش اثبات نماید، حکمت بر زبانش روان میشود.[۴۴]

علت کتابت
طبق بعضی گزارش‌ها، کتاب منهاج السنه النبویه واکنشی به کتاب منهاج الکرامه علامه حلی و تحت عنوان ردیه‌ای بر این کتاب بوده میباشد.[۳] در بعضی گزارش‌ها آمده میباشد توان علامه حلی در گفت و گو و مناظره با علمای اهل سنت در حضور اولجایتو شاه وقت بلاد اسلامی، نقش مهمی در رغبت اولجایتو و توسعه تشیع در کشور ایران داشته میباشد.[۴][۵] تایپ کردن کتاب منهاج الکرامه برای فرمان روا اولجایتو از سوی علامه حلی، گویای تأثیرپذیری پادشاه از تشیع میباشد.[۶] [۷] این حالت موجب شد تا ابن‌تیمیه با تایپ کردن منهاج السنه، با نگاه تند و سوا انصاف، مبانی شیعه را آیتم انتقاد تشریفات مشهد قرار دهد.[مستلزم منبع]

کتاب نظرة فی كتاب منهاج السنة النبویه تألیف علامه امینی

کتاب دراسات فی منهاج السنه لمعرفة ابن تیمیه نوشته سید علی حسینی میلانی

کتاب مختصر منهاج السنة به سعی عبدالله غنیمان
مداقه و رده
از‌آن‌جا‌که کتاب منهاج السنه تحت عنوان یکی‌از مهمترین اثر ها ابن تیمیه به شمار می‌رود، در بین جریان‌های سلفی به ویژه وهابیت گزینه به کار گیری قرار گرفته میباشد. در زمان معاصر شخصیت‌های وهابی نظیر بِن‌گشوده بر این کتاب گستردن زده‌اند.[۸] [۹] [۱۰]

گزارشی از محتوا
ابن تیمیه در کتاب منهاج السنه مطالب خویش را در ۲۱۴ فصل ذکر نموده است. ازآنجاکه منهاج السنه ردیه‌ای میباشد بر کتاب منهاج الکرامه علامه حلی، تالیف کننده بیشتر مطالب کتاب را به انتقاد و رد نگرش‌های علامه حلی درباره مبانی شیعه قرار داده میباشد. همان کتاب منهاج السنه آیینه مجموع‌نمای ردیه‌ها علیه شیعه میباشد.[۱۱] ابن تیمیه در سراسر کتابش از کلمه و واژه رافضی برای شیعه‌ها به کار گیری نموده است. عمده اعتنا او به مسئله امامت و اهل بیت(ع) متمرکز میباشد. ابن تیمیه در سراسر کتاب به شدت با طریقه شیعه در مسئله امامت عکس العمل کرده و در‌این فی مابین اهانت‌هایی را به شیعه‌ها نموده است. انتقاد سوا انصاف ابن تیمیه به زمینه امامت تا حدی میباشد که او با نگاه تردیدآمیز به مقام امام علی(ع) تحت عنوان خلیفه چهارم مسلمان ها مینگرد.[۱۲] مولف کتاب، آن تیم از فضیلت ها امام علی(ع) را که تمامی مسلمان‌ها درباره‌ی آن رخداد‌حیث دارا‌هستند، رد کرده و کارایی می‌نماید مقام وی را میان صحابه نبی(ص) نادر‌رنگ جلوه دهد.[۱۳] ابن تیمیه درباره منزلت اهل بیت(ع) نیز از چارچوب انصاف بیرون گشته و روایات در فضیلت آنها را از محور نپذیرفته میباشد.[۱۴]

در مقابل ابن‌تیمیه نگاه مثبتی به حکومت بنی‌امیه و فرد معاویه داشته میباشد و برای حفاظت از وی به امام علی(ع) توهین نموده است.[۱۵] وی همینطور در پشتیبانی از یزید و پاک سازی شخصیت وی کوتاهی نکرده میباشد.[۱۶]

مولف کتاب منهاج السنه هرگونه توسل، زیارت قبر و طلب حاجت از رسول(ص) را بی دینی دانسته میباشد[۱۷] طریقه ابن تیمیه درباره صفات آفریدگار به تشبیه و تجسیم منتهی گردیده و تأویل در آیه ها قرآن را نپذیرفته میباشد.[۱۸]

گستردن کتاب
شمس‌الدین ذهبی (۶۷۳ق - ۷۲۸ق) معاصر ابن تیمیه و یکی‌از شاگردان او، منهاج السنه را خلاصه کرده که «المختصر المنتقی اینجانب منهاج الاعتدال فی نقض صحبت أهل الرفض والاعتزال» اسم داراست که بعضی اوقات به آن، المنتقی اینجانب منهاج الاعتدال نیز گفته می‌گردد. همینطور در ۱۴۲۶ق عبدالله غنیمان، مدرس دانش گاه مدینه منوره خلاصه‌ای از کتاب منهاج السنه را ارائه داده میباشد.[۱۹] این کتاب به وسیله اسحاق دبیری در سال ۱۳۸۶ش به فارسی ترجمه گردیده‌است.[۲۰].

نقدهای کتاب
منهاج السنه بوسیله برخی از علمای شیعه گزینه عیب گیری قرار گرفته میباشد که می‌قدرت به مفاد تحت اشاره نمود:

علامه امینی در کتاب الغدیر؛ او سه جلد از کتاب الغدیر خویش را به شبهه ها و دلیل‌های ابن تیمیه در کتاب منهاج السنه جواب داده که به طور کتابی غیر وابسته با تیتر نظرة فی کتاب منهاج السنة النبویه نیز منتشر گردیده است.[۲۱]
سید محمدمهدی موسوی کاظمی قزوینی(زاده ۱۲۸۲ق - درگذشته ۱۳۵۸ق) پر اسم و رسم به "کشوان" در کتاب خویش با تیتر منهاج الشریعة فی الرد علی منهاج السنه.
سراج‌الدین هندی در کتابی با تیتر اکمال المنّة فی نقض منهاج السنه.[۲۲]
سید محمد حسن ابوالمعالی موسوی حائری قزوینی (۱۲۹۶ق- ۱۳۸۰ق) در الامامة الکبری والخلافة العظمی.[۲۳]
سید علی حسینی میلانی در سال ۱۴۱۹ق کتابی با تیتر دراسات فی منهاج السنه لمعرفة ابن تیمیه در انتقاد بر کتاب منهاج السنه تألیف نموده است و مواقعی را که ابن تیمیه تحت عنوان عیب گیری به مبانی شیعه وارد کرده، به طور جداازهم و به شرح جواب داده میباشد.[۲۴]