???? ???? ???????

آمرزش گناه یا این که مغفرت الهی به‌معنای بخشیده شدن گناه از سوی پروردگار و از در بین رفتن اثرها گناه میباشد. در احادیث اسلامی، کتاب‌های اخلاقی و برخی از کتاب ها تفسیری، راه و روش‌ها و دلایلی برای آمرزش گناه نام برده که بعضا از آنها عبارت میباشد از: استغفار، محبت به اهل‌بیت(ع)، شفاعت، توسل، خیر و خوبی به والدین، زیارت قبور امامان شیعه(ع)، حج و عمره، صله‌رحم، شب‌‌زنده‌داری، عیادت مریض، اطعام، رفتار خوب، زیارت امام حسین(ع) و زاری بر مصائب وی، سرویس به خانواده و یاری به همسر، صدقه‌دادن، رفع دغدغه از مؤمن، مراسم‌تدفین و تشریفات مشهد دانش‌آموزی.

حضور در بعضی از جای ‌ها همانند صحرای عرفات و فهم و شعور بعضا از مجال‌ها همانند ماه رمضان، ماه رجب و شب نصفه شعبان نیز از دست اندرکاران آمرزش گناهان معرفی شد‌ه‌است؛ و نیز ابتلا پیداکردن به دغدغه‌های مادی.

گناهانی همانند بی دینی، بدعت‌گذاری در آیین، حق‌الناس (درصورتی که که صاحب و مالک حق رضایت ندهد) و گناهانی که به طور علنی و آشکار صورت پذیرد نابخشودنی دانسته شد‌ه‌است.

معنی‌شناسی و منزلت
آمرزش گناه به‌معنای بخشیده شدن گناه میباشد[۱] که به‌ نجات گنه‌فعالیت از عذاب الهی و دوزخ وجهنم و ورود وی به پردیس می‌انجامد.[۲] در آیه ۵۳ سوره زمر[۳] و یک کدام از دعاهای امام سجاد(ع) در صحیفه سجادیه، به آمرزش و عفو از گناه اشاره شد‌ه‌است.«اللَّهُمَّ يَا مَنْ بِرَحْمَتِهِ يَسْتَغيثُ الْمُذْنِبُونَ» ترجمه:خدایا! ای آن‌که گنهکاران از رحمتش کمک میخواهند.[۴] به‌گفته ابن‌فهد حلی، فقید و محدث قرن نهم هجری قمری، با آمرزش گناه همگی اثر ها گناه از میان خواهد رفت و مانند آن میباشد که فرد گنه‌عمل به هیچ وجهً مرتکب گناهی نشده میباشد.[۵]

در نشانه‌ها قرآن و احادیث، پاره‌ای از گناهان نابخشودنی معرفی گردیده‌است؛ مثلا کفر،[۶] بدعت‌گذاری در آئین،[۷] حق‌الناس (در صورتیکه که مالک حق رضایت ندهد)[۸] و گناهانی که به طور علنی صورت بپذیرد.[۹]

نحوه‌های آمرزش
در احادیث اسلامی، کتاب‌های اخلاقی و بعضی از کتاب ها تفسیری خلال محبت به اهل‌بیت(ع)،[۱۰] شفاعت[۱۱] و دعای سایرافراد در حق گنه‌شغل[۱۲] اسباب و اثاث دیگری نیز برای آمرزش گناهان مذکور میباشد:

فرستاده اسلام(ص) در دعای شب بیستم ماه رمضان:
برای گناهان قبلی‌ام که از یادشان برده‌ام، البته برایم تصویب گردیده‌اند از آفریدگار آمرزش می خواهم. برای گناهان نابود کننده، از آفریدگار آمرزش می خواهم. برای گناهان بس کینه ورزی‌انگیز و زشت، از وی آمرزش می خواهم. برای آنچه بر اینجانب واجب تشکیل داد و در به جا آوردن آن، سستی کردم، از وی آمرزش میخواهم. برای از ذهن بردن چیزهایی که من‌را از پروردگارم بدور کرده‌اند، از وی آمرزش میخواهم.[۱۳]

اجرا بعضی از اجرا عبادی:

استغفار از گناه[۱۴]
توسل[۱۵]
زیارت قبور امامان شیعه(ع)[۱۶]
حج و عمره[۱۷]
جاری ساختن برخی از انجام عبادی مرتبط با ماه‌های قمری[۱۸]
صله رحم[۱۹]
خیر و خوبی به والدین[۲۰]
قرائت برخی از سوره‌های قرآن[۲۱]
قرائت دعاهای رسیده از معصومان[۲۲]
انفاق[۲۳] و صدقه[۲۴]

سید اَسَدُالله مَدَنی (۱۲۹۳ -۱۳۶۰ش) روضه خوان شیعی و امام آدینه تبریز. او از مبارزین سیاسی قبل از انقلاب اسلامی کشور ایران بود که چندبار به‌دست رژیم پهلوی به شهرهای گوناگون تبعید شد. پس از انقلاب، نماینده عموم همدان در مجلس خبرگان قانون اساسی ایران بود. مدنی نماینده امام خمینی در همدان و امام آدینه آن شهر بود و آن‌گاه‌ها همین مسئولیت را در تبریز بر ذمه گرفت. مدنی در جریان برگزاری نماز آدینه، به‌دست سازمان مجاهدین کردار کشور ایران، ترور شد. در جمهوری اسلامی ایران، اورا از شهدای محراب می خوانند. مدفن وی در قم و در بقعه حضرت معصومه(س) تشریفات مشهد قراردارد.

معاش‌طومار و تحصیلات
سید اسدالله مدنی در سال ۱۲۹۳ش، در آذرشهر از توابع تبریز دیده به جهان گشود[۱] در چهار سالگی مامان و در ۱۶ سالگی بابا را که آقا میر علی اسم داشت از دست بخشید.[۲] علم ها مقدماتی فقاهتی را نزد میرزا محمد حسن منطقی و میرزا محسن میرغفاری از علمای آذرشهر آموخته و برای ادامه تحصیلات عازم حوزه علمیه قم شد.[۳] اسدالله مدنی دورس سطح حوزه را نزد سیدمحمدرضا گلپایگانی و سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی[۴] و فلسفه، عرفان‌ و خلق‌ را از امام خمینی فراگرفت[۵] و بعد از آن در درس بیرون فقه و اصول سید محمد حجت کوه‌کمری[۶] و سید محمدتقی خوانساری حاضر شد.[۷]

بعد از آن در سال ۱۳۲۳ هجری خورشیدی برای ادامه علم آموزی، به نجف سفر کرد.[۸] و از درس بیرون فقه و اصول سید محسن حکیم، سید عبدالهادی شیرازی، سید ابوالقاسم خویی و امام خمینی فایده جست.[۹]

مدنی در حوزه علمیه نجف در کنار علم آموزی، درس دادن میکرد.[۱۰] کفایه، رسایل، مکاسب و درایه مثلا دروس و کتاب هایی بود که او درس دادن کرد. به گفته حقیقت کاشانی، شاگردان متعددی در درس اسدالله مدنی حاضر می‌شدند.[۱۱] سید اسدالله مدنی با اینکه از سید ابوالقاسم خویی،[۱۲] سید محسن حکیم، حجت کوه کمری و خوانساری اذن اجتهاد داشت[۱۳] البته معتقد بود که کلیه بایستی از امام خمینی تاسی نمایند.[۱۴]

شهیدشدن
سید اسدالله مدنی در ۲۰ شهریور سال ۱۳۶۰ش بعداز اتمام مراسم نماز آدینه با ترور سازمان مجاهدین اخلاق و رفتار کشور‌ایران، به شهید شدن رسید[۱۵] و در ۲۱ شهریور پیکر وی در تبریز و قم، تشییع و در بقعه حضرت معصومه(س) به‌خاک ودیعت شد.[۱۶] امام خمینی در پیامی او را شخصیتی دانست که عمری را در تهذیب نفس و سرویس به اسلام و تربیت مسلمان ها و مجاهده در راه و روش حق علیه فسخ طی کرد و جز درباره سرویس به اسلام و مسلمان‌ها نمی‌اندیشید.[۱۷] سال‌ها قبل از شهیدشدن در فقیه رؤیا سیدالشهدا به وی فرموده بود «یا این که بُنیَّ اَنْتَ مَقْتُولٌ» «ای فرزندم! تو کشته می‌شوی» .مدنی بعد از این خواب هم به سیادت و هم به شهید شدن خودش اطمینان پیدا کرده بود.[۱۸]

عمل‌های سیاسی و اجتماعی
شهید مدنی مبارزات سیاسی و اجتماعی خویش را از روزگار علم آموزی در قم شروع کرد و در او‌لین کار‌های خویش مدتی‌ به‌ محل تولد‌ خویش آذرشهر رجوع‌ و علیه‌ نفوذ اقتصادی‌، اجتماعی‌ بهائیان‌ در آذرشهر سخنرانی‌هایی‌ کرد که‌ به‌ اخراج‌ بهائیان‌ از شهر سبب ساز شد. در‌پی‌ آن‌ شهربانی‌ آذرشهر او‌ را مدتی‌ به‌ همدان‌ تبعید کرد.[۱۹]
زمانی‌ که‌ سید مجتبی نواب صفوی برای‌ اعدام‌ احمد کسروی‌ به‌ جمهوری اسلامی ایران‌ می‌آمد، آیت‌الله‌ مدنی‌ اندوخته‌ای‌ را که‌ برای‌ خرج‌ ازدواجش‌ کنار نهاده‌ بود، به‌ نواب‌ بخشید.[۲۰]
در دورۀ زمامداری‌ جمال‌ عبدالناصر در مصر، مدنی‌ در رأس‌ هیئتی‌ از علمای‌ اهل ایران‌ حوزه علمیه نجف برای‌ افشاگری‌ علیه‌ دولت‌ کودتای‌ ادب‌الله زاهدی‌ به‌ آن‌ مرزوبوم مسافرت کرد.[۲۱]
در ۵ مرداد سال ۱۳۴۱شمسی او‌ از عراق وارد همدان‌ شد و در جریان‌ اعتراض‌ به‌ ثبت‌ لایحه‌ انجمن‌های‌ ایالتی‌ و ولایتی‌ در سخنرانی‌ خویش در مسجد جامع‌ همدان‌، عموم‌ این‌ شهر را به‌ هواخواهی‌ از مبارزات‌ حوزه علمیه‌ قم‌ فراخواند[۲۲] و در کنار بقیه علمای‌ همدان‌ تلگراف‌ اعتراض‌آمیزی‌ نسبت‌ به‌ ثبت‌ این‌ لایحه‌ به‌ اسدالله دانش‌ مخابره‌ کرد[۲۳]
پس‌ از درگذشت آیت‌الله سید محسن طباطبائی حکیم، مرجعیت آیت الله‌ خمینی‌ را در همدان‌ مطرح‌ کرد؛ به‌طوری‌ که‌ ساواک‌ گزارش‌ اعطا کرد او‌ بیش‌ از یک‌ سوم‌ همسایه‌ همدان‌ را تقلید کننده امام‌ کرده‌ میباشد‌. رفت‌وآمدهای‌ او‌ به‌ همدان‌ و نجف‌ تا اوایل‌ سال‌ ۱۳۵۰ش ادامه‌ پیدا کرد و درین‌ فرصت‌ به‌ دعوت‌ عموم‌ و روحانیون‌ شهر خرم‌آباد به‌ آن شهر رفت.[۲۴]

زکریا بن بشر اَشْعَری قمی محدث امامی در قرن دوم و سوم هجری، از اصحاب امام درستگو(ع)، از راویان امام کاظم(ع) و نماینده قانونی امام رضا(ع) و امام جواد(ع). او در گورستان شیخان قم دفن تشریفات مشهد میباشد.

تبارنامه
ابویحیی[۱] زکریا بن انسان از خویشاوندان اشعریون میباشد که از کوفه به قم سفر کردند.[۲] بابا وی انسان بن عبدالله بن سعد اشعری[۳] میباشد که روحانی طوسی اورا از اصحاب امام راستگو(ع) شمرده میباشد.[۴] بشر بن عبدالله حدیثی از امام رضا(ع) را به داستان پسرش زکریا نقل نموده است.[۵]

اخوی وی اسحاق بن بشر از راویان امام رضا(ع)[۶] و پسر عموی وی زکریا بن ادریس نیز از راویان امام راستگو(ع) و امام کاظم(ع) و امام رضا(ع)[۷] بوده‌اند.

رده وی نزد امامان
امام درست گو(ع) و امام کاظم(ع)
روحانی طوسی او‌را از اصحاب امام راست گو(ع) دانسته میباشد.[۸] هیچ یک از منابع رجالی اورا از اصحاب امام کاظم(ع) نخوانده‌اند اما از وی در زمره راویان امام کاظم(ع) مذکور شد‌ه‌است.[۹]

نماینده قانونی امام رضا(ع)
روحانی طوسی اورا از اصحاب امام رضا(ع) نیز شمرده میباشد.[۱۰] سازه بر بعضی احادیث، امام رضا(ع) عموم را در مسائل فقاهتی به زکریا بن بشر ارجاع داده و اورا امین در مسائل آیین و جهان معرفی نموده است.[۱۱] وی وجوهات فقهی عموم قم را از طرف امام اخذ می کرد.[۱۲] زکریا در یک مسافرت حج از مدینه تا مکه با امام رضا(ع) هم‎خط مش و هم‎مهاجرت بوده میباشد.[۱۳]

مبنی بر نقلی او به امام رضا(ع) اظهار کرد: می خواهم از در میان خاندانم خارج بروم زیرا اشخاص سفیه و ابله بین‌شان زیاد گردیده‌اند. امام به وی فرمود: اینگونه مکن، چون خداوند به باعث تو بلا را از قوم تو (در ورژن دیگر: از اهل یک محل قم) به دور می‌نماید، به عبارتی‌سیرتکامل که به باعث اباالحسن کاظم(ع) بلا را از اهل یک محل بغداد بدور می‌نماید.[۱۴]

نماینده قانونی امام جواد(ع)
او‌را در زمره اصحاب امام جواد(ع) نیز به شمار آورده‎اند.[۱۵] با دقت به قصه رجال کشی زکریا نماینده قانونی امام نهم شیعه‌ها در قم بوده میباشد.[۱۶]

اثرها

بقعه زکریا بن انسان در آرامستان شیخان قم
برای وی یک کتاب و یک دسته مسائل برشمرده‌اند که به راه‌های متفاوت ماجرا شد‌ه‌است. ظاهراً این موسسه مسائل، سؤالات او از امام رضا(ع) بـوده میباشد.[۱۷] وی حدود چهل حدیث (با واسطه یا این که مستقیم) از امامان نقل نموده است.[۱۸]

وفات
زکریا در طول حیات امام جواد(ع) از جهان رفت. بعد از وفات او، امام در طومار‌ای، درباره‌اش نوشت:

خدای اورا عفو وبخشش نماید در روزی که زاده شد و روزی که مُرد و روزی که زنده مبعوث گردد. وی در روزگار معاش‌اش عارف، معتقد و پای‎حایل به حق زیست و نسبت به آن‎چه در نزد خداوند و رسولش واجب میباشد قیام نمود. وی -که عفو و بخشش آفریدگار بر وی باد- در حالی از جهان رحلت نمود که پیمانی را نشکست و حکمی را تبدیل نکرد. پس پروردگار بر او ثواب نیت (نیکش) و جزای سعیش را عطا فرماید.[۱۹]
قبر وی در قم در آرامستان شیخان در حوالی بقعه حضرت معصومه(س) جای‌دارد.

پانویس
رجال کشی، ص۵۹۶
حسن بن محمد قمی، تاریخ قم، ص۲۵۷-۲۶۳
رجال نجاشی، ص۱۷۴
رجال طوسی، ص۱۵۶
روحانی صدوق، الخصال، ص۶۳۸
رجال نجاشی، ص۷۳
رجال نجاشی، ص۱۷۳
رجال طوسی، ص۲۱۰
خویی، معجم رجال الحدیث، ج۸، ص۲۸۴
رجال طوسی، ص۳۵۷
رجال کشی، ص۵۹۵
رجال کشی، ص۵۹۵
رجال علامه حلی، ص۷۵، به گزارش سازمان وكالت، جباری، ج‌۲، ص۵۱۹
رجال کشی، ص۵۹۴
رجال طوسی، ص۳۷۵
رجال کشی، ص۵۹۵
طوسی، الفهرست، ص۱۳۲؛ نجاشی، رجال نجاشی، ص۱۷۴
خویی، معجم رجال الحدیث، ج۸، ص۲۸۴
رجال کشی، ص۵۹۵

عمل‌های اجتماعی

مراسم افتتاحیه مکتب حجتیه قم
اداره حوزه علمیه قم و مرجعیت:
سیدمحمد حجت، بعداز وفات حائری‌یزدی، یاور با سید محمد تقی خوانساری و سید صدرالدین صدر، اداره حوزه علمیه قم را برعهده گرفت. این سه دانا، پر اسم و رسم به مراجع ثلاث، در هنگامی این مسئولیت را برعهده گرفتند که اوضاع و احوال سیاسی و مشقت بار‌گیری‌های رضا پهلوی، پادشاه وقت جمهوری اسلامی ایران، درباره کار‌های شرعی و تنگناهای ساخت و ساز گردیده درباره‌ی عالمان شرعی، حوزه قم را در وضع و اوضاع دشواری قرار داده بود. حجت کوه‌کمری در‌این احوال، بیشتر بر ساماندهی حوزه و مطالعه به وضع و اوضاع معیشتی طلاب اهتمام داشت. او که بعد از وفات حائری‌یزدی، یک کدام از مراجع پیروی گردیده بود و درپی درگذشت سید ابوالحسن اصفهانی در ۱۳۲۶ش و حاج آقا حسین قمی در ۱۳۲۷ش، از مراجع تبعیت معروف شد و اشخاص متعددی، به‌ویژه در حیطه آذربایجان به او برگشت تشریفات مشهد کردند.[۴۳]

تاسیس مکتب علمیه حجتیه قم:
حجت کوه کمری در قم، مکتب علمیه‌ای به اسم مکتب حجتیه با نقشه پیشنهادی علامه طباطبایی ایجاد کرد.[۴۴] بنای این مکتب از ۱۳۲۴ش شروع شد. این مکتب ضمن محل سکونت طلاب و مدرّسان، دارنده مسجد و کتابخانه نیز بود و از مدرسه ها اصلی و بلندمرتبه آن مجال به شمار می رفت.[۴۵] فهرست ورژن‌های خطی کتابخانه مکتب حجّتیه، به عملکرد رضا استادی، در ۱۳۵۴ش به چاپ رسید.

تأسیس کتابخانه مکتب علمیه حجتیه قم؛این کتابخانه که کتاب‌های خویش سید محمد حجت و نیز کتاب‌های اهدایی روحانی عبدالکریم را در خویش مکان داده در حال حاضر بیشتراز سیزده هزار جلد کتاب چاپی و سنگی و نیز ۷۲۰ جلد کتاب خطی داراست.[۴۶]
عده‌آوری کتاب‌ها و ورژن‌های خطی از نوشته‌های علماء: این اثرها در کتابخانه محرمانه فرزندش، سید حسن حجت میباشد و فهرستی از آن نیز منتشر گردیده است.
احیای جلسات درس خلق: با درخواست سید محمد حجت جلسات اخلاقی بوسیله اساتیدی زیرا آیت اللّه حاج روحانی عبّاس تهرانی(۱۳۰۹-۱۳۸۵ق. مدفون در مقبره حضرت معصومه قم) و آیت الله سید حسین فاطمی قمی صاحب و مالک کتاب درر الاخبار در مکتب حجتیه دایر شوید.[۴۷][۴۸]
مسائل سیاسی
او در مسائل سیاسی بسیار معدود دخالت می کرد. البته زیرا رضاخان فرمان کشف عفاف و حجاب بخشید٬ او طومار‌ای به آیت الله سید محمد بهبهانی فرستاد و از وی خواست مراتب نگرانی و مخالفتش را به دولتمردان اعلام کند. متن تلگرام حجت اینگونه بود: بسم الله الرحمن الرحیم به شرف پهنا خوب میرساند، خیلی مطلوب میباشد که حضرت مستطاب بهتر به اولیای کارها یاد آوری دهید که در بلاد اسلامی امری که مخالفت آن- از جهاتی- با شریعت مقدسه محرز میباشد، اجراء آن غیرممکن میباشد و ایجاد مفاسد خواهد نمود. از مساعی جمیله حضرتعالی سپاس می نمایم. الاحقر محمّد الحسینی الکوهکمری[۴۹]

در هر هم اکنون روش عام سید محمد حجت، اجتناب از واکنش فعال با مسائل سیاسی و رویا رویی بدون واسطه با حکومت بود و از این‌رو، در زمان مرجعیت خویش از ملاقات کردن با فرمانروا وقت و دیگر رجال حکومتی جلوگیری می کرد و آنان‌را به حضور نمی‌به عهده گرفت.[۵۰]

خصلت‌های اخلاقی
پرهیزکاری، بردباری، جلوگیری شدید از تظاهر و خاطر حاذق حجت را ستوده‌اند.[۵۱] مرتضی مطهری نیز، از عزم توانمند وی خاطر نموده است. او به شدت از آوازه جلوگیری داشت و در طی مرجعیت خویش اذن نداد در مجالس و منبرها نامی از وی برده خواهد شد یا این که عکس وی در نشریات چاپ خواهد شد.[۵۲]

قوم
پدرش، سیدعلی کوه‌کمری تبریزی، فرزند علینقی، از عالمان و فقهای عصر خویش بود. سیدعلی در تبریز چشم به جهان گشود. دروس بهتر فقه و اصول را در نجف نزد حبیب الله رشتی، فاضل ایروانی و فاضل شربیانی فراگرفت.[۵] وی از فاضل شربیانی، زین العابدین مازندرانی، سید محمد بحرالعلوم و محمدحسن مامقانی اذن قصه داشت و فرزندش محمد و سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی از خویش وی اذن داستان داشتند.[۵۳] او بعد از کامل شدن تحصیلات به تبریز رجوع و برگشت و به تفحص به کارها شرعی عموم پرداخت. سیدعلی در ۱۳۱۹ش در تبریز درگذشت. پیکرش را به قم منتقل کردند و در صحن مقبره حضرت معصومه به خاک سپردند.[۵۴] لبه بر فرائد الاصول و مکاسب روضه خوان انصاری از اثر ها اوست.[۵۵]

عموی سیدعلی، سیدحسین کوه‌کمری (دارای اسم و رسم به سید حسین تُرک، درگذشته ۱۲۹۹ق)، نیز از مراجع مجال خویش و از شاگردان محمدحسن نجفی صاحب و مالک جواهر الکلام و روضه خوان مرتضی انصاری بود.[۵۶]

دو بدن از فرزندان سیدمحمد حجت کوه‌کمری از عالمان فقاهتی بودند.

سیدمحسن؛ در ۱۳۳۷ یا این که ۱۳۳۸ق /۱۲۹۷ یا این که ۱۲۹۸ش در نجف متولد شد. او یاور پدرش به تبریز و آن گاه به قم رفت. بعد از علم آموزی فقه و اصول نزد بابا خویش، در ۱۳۲۵ش به نجف رفت و در دروس فقه، اصول و هیئت سید عبدالهادی شیرازی، محمدکاظم شیرازی، محمدطاهر اردبیلی. سیدمحسن حکیم و سیدابوالقاسم خویی کمپانی کرد و خویش رینگ درس ساخت.[۵۷][۵۸] سیدمحسن حجت نزدیک به ۱۳۷۳ق/ ۱۳۳۳ش به قم رجوع و به درس دادن علم ها شرعی و اقامه جماعت در مسجد مکتب حجّتیه پرداخت. او در ۱۳۵۶ش در قم وفات کرد و در مکتب حجّتیه، در کنار پدرش، به خاک ودیعت شد.[۵۹] وی اجازاتی علمی و روائی از بابا خویش٬ روضه خوان ضیاء الدّین عراقی و سید ابو الحسن اصفهانی دارااست و اثراتی زیرا ارشادوراهنمایی المؤمنین، تقریرات اصولی و شرعی سید محمد حجت و دلائل الولایه نگاشته میباشد.[۶۰]
سیدحسن؛ در ۱۳۰۱ش در نجف متولد شد. در ۱۳۰۹ش همپا پدرش به قم رفت.[۶۱] علم ها فقاهتی را نزد بعضا استادان حوزه قم و بعد از آن پدرش و حاج آقاحسین بروجردی یادگرفت.[۶۲][۶۳] او از حدود ۱۳۳۰ش / ۱۳۷۰ق در شهر ری و آنگاه در طهران سکونت گزید و به درس دادن درگیر شد، و بعد از وفات پدرش به قم رفت و در مکتب حجّتیه به درس دادن کرد. وی از سید محسن طباطبایی حکیم و سید ابو القاسم خویی دستیابی دانش کرده و تالیفات متعددی مثلا الأربعون فی حیاة سلمان الفارسی و تعبیروتفسیر اوائل سور القرآن المجید دارااست. در ۱۳۶۸ش درگذشت.[۶۴][۶۵]
مرتضی حائری یزدی، عباس مصباح‌زاده و عبدالله شهیدی قزوینی[۶۶] دامادهای وی بودند.

پانویس
آقا گرانقدر تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج۱۷، ص۲۶۰
معلم تبریزی، ج۲، ص۲۳.
شریف‌رازی، ۱۳۳۲-۱۳۳۳ش، ج ۱، ص۹۳-۹۴
آقابزرگ تهرانی، الذریعه إلی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق٬ ج۴ ٬ص۴۶۵
معلم تبریزی، ج۲، ص۲۵؛ آقابزرگ طهرانی، ۱۴۰۴، قول ۴، ص۱۴۹۴؛ مرعشی نجفی، ص۱۰۹.
حائری، روزشمار خورشیدی، ۱۳۸۶ش، ص۷۴۴.
ری شهری، ص۲۶۷-۲۷۳؛ شریف‌رازی، ۱۳۳۲-۱۳۳۳ش، ج ۱، ص۱۶۵-۱۶۶
شریف‌رازی، ۱۳۳۲-۱۳۳۳ش، ج ۱، ص۱۶۸-۱۸۴؛ همو، ۱۳۵۲ ۱۳۵۴ش، ج ۱، ص۳۱۸-۳۱۹
استاد تبریزی، ج ۲، ص۲۳
شریف‌رازی، ۱۳۳۲ ۱۳۳۳ش
نگاه نمائید: علماء معاصرین، خیابانی، ص۲۱۵.
معلم‌تبریزی، ج۲، ص۲۴؛ المسلسلات فی الاجازات، ج۲، ص۴۲۷.
معلم تبریزی، ج۲، ص۲۳-۲۴؛ المسلسلات فی الاجازات، ج۲، ص۴۲۶

شفاعت فاطمه معصومه(س)
در زیارت‌طومار حضرت معصومه(س) که علامه مجلسی آن را در کتاب بحارالانوار نقل کرده این عبارت می باشد: «یَا فاطِمَهُ اشْفَعِی لِی فِی الْجَنَّهِ فَإِنَّ لَکِ عِنْدَ اللهِ شَأْناً مِنَ الشَّأْنِ؛ ای فاطمه، درباره پردیس برایم شفاعت کن. به‌صدق که تو نزد خداوند مقامی بلند داری.» در ذکر منزلت حضرت معصومه(س) و شفیع بودن او، از امام درست گو(ع) نقل گردیده‌است: «آفریدگار حرمی داراست که مکه میباشد. پیامبرش هم حرمی دارااست که مدینه میباشد. امیرالمؤمنین هم حرمی دارااست که کوفه میباشد. قم کوفه خرد میباشد. مطلع باشید که پردیس هشت در داراست که سه در از آنها به روی قم گشوده میباشد و بانویی از فرزندان اینجانب در آنجا دفن شود که که فاطمه دختر موسی(ع) اسم داراست و با شفاعت وی، همگی شیعه ها وارد فردوس تشریفات مشهد می گردند.»[۸]

آیت‌الله مکارم شیرازی از مراجع تاسی شیعه، با استناد به‌این حدیث گفته دایره شفاعت متناسب با دایره منزلت و شخصیت میباشد. هرچه رده والاتر باشد، دایره شفاعت نیز پهناور‌خیس میباشد. زمانی امام درست گو(ع) میگوید: «با شفاعت فاطمهٔ معصومه، همگی شیعه‌ها وارد فردوس می گردند»، معین می‌گردد فاطمه معصومه(س) رده بسیار عظیمی مشابه پاکی دارااست که بر تاثیر معارف و تقوای بالا بخش وی گردیده‌است.[۹]

اعتبار زیارت‌طومار
در گواهی و متن زیارت‌طومار حضرت معصومه اشکالاتی وارده شد‌ه‌است:

رسیدگی گواهی
علامه مجلسی زیارت‌طومار حضرت معصومه را از علی بن ابراهیم، وی از پدرش ابراهیم بن هاشم، وی از سعد بن سعد اشعری و وی از علی بن موسی الرضا(ع) نقل نموده است.[۱۰] علامه مجلسی در کتاب بحارالانوار[۱۱] و کتاب تحفةالزائر[۱۲] کتابی که‌این زیارت‌طومار را از آن نقل کرده، اسم نبرده[۱۳] و صرفا گفته این زیارت‌طومار را در بعضا از کتاب‌های مشمول زیارت‌ها چشم‌ام.[۱۴] بااین‌هم اکنون در تحفة الزائر، گواهی زیارت‌طومار را حسن خوانده میباشد.[۱۵] روضه خوان عباس قمی هم در مفاتیح‌الجِنان این زیارت‌طومار را از علامه مجلسی نقل نموده است.[۱۶]

خوش‌نویسی عبارت «یا این که فاطمه اشفعی لی فی الجنة» به خط ثلث، تاثیر حسین نجفی.
به باور محققان حدیث، عدم بیان منبع مهم، نقطه ضعفی میباشد که می‌اقتدار بدین داستان وارد دانست.[۱۷] ولی علی بن ابراهیم صاحب و مالک کتاب تعبیر قمی، مورداعتماد عالمان دانش رجال خصوصاً نجاشی بوده[۱۸] و کلینی از وی نقل داستان نموده است.[۱۹] عالمانی همانند سید بن طاووس و ابوالقاسم خویی هم بر وثاقت ابراهیم بن هاشم تأکید کرده و اورا آیتم اتکا دانسته‌اند.[۲۰] البته در زمینه‌ی با نقل‌شدن این زیارت‌طومار از سعد و نقل وی از امام رضا(ع) عالمان دانش رجال ابهاماتی وارد کرده و بعضی از اشکالات رجالی را وارد دانسته‌اند.[۲۱]

پژوهش متن
برخی از دانشمندان در متن زیارت‌طومار و بعضا از فرازهای آن اشکالاتی وارد کرده و گفته‌اند[۲۲] چرا در فرازهای نهایی زیارت‌طومار، خطاب‌ها عوض میشود؟ به‌تیتر نمونه، با آورده‌شدن عبارت «نَطْلُبُ بِذٰلِکَ وَجْهَکَ یَا سَیِّدِی» خطاب زیارت‌طومار از حضرت معصومه(س) به فرستاده(ص) تغییر‌و تحول می‌نماید و آنگاه با داخل شدن عبارت «اللّٰهُمَّ وَ رِضاکَ وَ الدَّارَ الْآخِرَة» خطاب متوجه خدا می شود و مجدداً بابیان عبارت «یَا فاطِمَهُ اشْفَعِی لِی فِی الْجَنَّهِ فَإِنَّ لَکِ عِنْدَ اللهِ شَأْناً مِنَ الشَّأْنِ» خطاب زیارت‌طومار به حضرت معصومه(س) بازمی‌شود.[۲۳]

با وجود اشکالات سندی و متنی بدین زیارت‌طومار، بعضا آن را از باب تسامح در دلیل سنن پذیرفته‌اند.[۲۴] طبق قاعده تسامح، اعتنا و مناقشه در صحت سندها ادعیه و مستحبات، فقط جنبه علمی و تحقیقی داراست و در کار، در شرایطی‌که کسی این زیارت‌طومار را به آرزو صدور از معصوم(ع) و حصول به مفهوم ها درست و بلند آن بخواند، حتماً عملی مناسب و مورد قبول اعمال داده میباشد.[۲۵]

زیارت‌طومار‌های غیر دارای شهرت
برخی از عالمان شیعه، زیارت‌طومار‌های دیگری برای حضرت فاطمه معصومه(س) نقل کرده‌اند که به معصوم(ع) نسبت داده نشده میباشد:[۲۶] خلال این، علامه مجلسی در کتاب بحارالانوار، به گزارش کتاب المزار، نوشتهٔ روحانی موثر، زیارت‌طومار دیگری را نیز در امر حضرت معصومه(س) نقل نموده است[۲۷]

تک‌نگاری
کتاب‌هایی در گستردن زیارت‌طومار حضرت معصومه(س) نگاشته شد‌ه‌است؛ به عنوان مثال:

رواق پاکی؛ شرحی بر زیارتنامه حضرت فاطمه معصومه(س)، تاثیر علی حسینی، قم، انتشارات زائر آستانه مقدسه، چاپ اولیه،‌ ۱۳۸۵ش.
تفصیل زیارت بلندمرتبه بانوی کرامت: گستردن زیارت‌طومار حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام، به مداد غلامعلی صفایی بوشهری، قم، انتشارات زائر آستانه مقدسه، چاپ اولیه،‌ ۱۴۰۲ش.

سیدعلی بن محمدعلی(محمد) طباطبایی حائری (۱۱۶۱-۱۲۳۱ق)، دارای شهرت به مالک ریاض، از فقیهان و اصولیان شیعه در قرن‌های دوازدهم و سیزدهم قمری میباشد. او از مشهورترین شاگردان وحید بهبهانی بوده میباشد که در اصول بیش تر از فقه متبحر بوده میباشد، البته با کتابت ریاض المسائل در فقه آوازه بیشتری یافت و به صاحب و مالک ریاض مشهور شد. فقیهانی مانند ابوعلی حائری، روحانی احمد احسایی، محمدباقر شفتی و فرزندش سید محمد مجاهد نزد وی شاگردی تشریفات مشهد کرده‌اند.

وی با کتابت الرسالة البهیه به نبرد با اخباری‎گری برخاست. ایجاد کرد دیواری سفت در حوالی کربلا بعداز حمله وهابیان و کوشش برای برقراری نظم در‌این شهر، از شغل‌های اجتماعی وی به شمار می‌رود.

سرگذشت
سید علی طباطبایی در ۱۲ ربیع‌الاول سال ۱۱۶۱ق در کاظمین متولد شد، پدرش سید محمدعلی، فرزند ابوالمعالی صغیر و وی فرزند ابوالمعالی پهناور[۱] از تبار سادات حسنی، پر اسم و رسم به طباطبایی میباشد که در قرن دوازدهم قمری از اصفهان به کربلا کوچ کرده‌اند. مامقانی در تنقیح المقال اسم بابا او را محمد بن علی بیان نموده است.[۲]

سید علی طباطبایی خواهرزاده و داماد وحید بهبهانی میباشد. نسب جدّ مادری وی به مجلسی نخستین میرسد؛ مامان وحید بهبهانی، دختر نورالدین پسر ملا باتقوا مازندرانی میباشد و مامان نورالدین، آمنه بیگم دختر مجلسی نخستین میباشد.[۳] سید علی اخوی سید عبدالکریم جد بحرالعلوم طباطبایی بوده میباشد.[۴]

به گفته صاحب و مالک ریحانة الادب و محمد باقر خوانساری، در روز غدیر سال ۱۲۱۶ق که وهابیان به کربلا حمله کردند. سید علی طباطبایی خانواده‌اش را به پناهگاهی نبی بود، وی و یک طفل شیرخوار در خانه بودند که وهابیان به منزل وی حمله کردند، سید علی، نوپا را به بغل گرفته و ذیل سبدی در خانه نهفته شد، مهاجمان منزلش را تفتیش کردند البته او‌را نیافتند، به گمان اینکه شاید سیدعلی تحت هیزم‌‎هایی که در کناره خانه بوده، مخفی گردیده باشد، هیزم‌ها را برداشتند و بر روی وی انداختند، به این ترتیب از دست آنها نجات یافت.[۵]

وی در سال ۱۲۳۱ق در ۷۰ سالگی در کربلا درگذشت و در بقعه امام حسین(ع) مجاورت قبر استادش، وحید بهبهانی، دفن شد.[۶]

مختصات اخلاقی
پژوهشگران دانش رجال مانند، ابوعلی حائری، مالک روضات، صاحب و مالک ریحانة الادب، روضه خوان عباس قمی اورا با کلمه ها مختلفی مانند، ثقة، جلیل‌القدر، پژوهشگر، یگانه مجال، اصولی، فقید و صاحب و مالک کرامات ستوده‌اند.[۷] مامقانی از شدت ورع و احتیاط وی نسبت به حق دیگران[۸] و روضه خوان عباس قمی از عبادت و مداومت وی بر بیداری شب‌های آدینه حرف گفته‌اند.[۹]

میرزا احمد نیشابوری با این که با صاحب و مالک ریاض عناد داشت، ولی در کتاب رجالش از تخصصش در دانش رجال و بعضا آثارش به خیر و خوبی خاطر نموده است.[۱۰] مامقانی میگوید، مالک ریاض روزی از رفتن به نماز جماعت دوری کرد، نماز گزاران از انگیزه این فرمان پرسش کردند، در جواب آن ها اعلام کرد:

«اینجانب امروز در عدل و داد خویش انواع دارم. از این رو، نمی‌توانم امام جماعت شما باشم. آن‌ها از انگیزه گونه های پرسیدند. او اظهار‌کرد: دختر وحید(همسرش)، صحبت‌هایی به اینجانب زد که اینجانب در دست گرفتن خویش را از دست دادم و به وی گفتم: هر چه به اینجانب گفتی، به خودت برگردد، وی دیگر نماز را با جماعت اقامه نکرد تا این که همسرش از وی راضی شد.[۱۱]

شغل علمی و استادان
از زمانه کودکی وی اطلاعی چندانی در اختیار وجود ندارد، وی در دامان خالو‌اش وحید بهبهانی رشد یافت، مامقانی از استارت تحصیلاتش با عبارت «فی فرصت الرجولیه» حافظه می‌نماید، و می گوید تا قبل از این خط خیر و خوبی داشت و از راه و روش نگارش ارتزاق می کرد، تحصیلاتش را نزد محمد علی بهبهانی استارت کرد[۱۲] و نزد وحید بهبهانی خاطر نشان کرد. وی در حالی در درس محمد علی بهبهانی حاضر می شد که، سنش از بعضی همدرسانش کمتر بود.[۱۳]

او از مشهورترین شاگردان وحید بهبهانی محسوب می شد. روحانی ابوعلی در منتهی المقال از در بین شاگردان وحید بهبهانی، فقط گستردن هم اکنون علامه بحرالعلوم و مالک ریاض را نوشته میباشد.[۱۴] سیدعلی شبانه و فارغ از اگاهی خان دایی‌اش در درس مالک حدائق نیز حاضر میشد.[۱۵]

شاگردان
ابوعلی حائری
اسدالله شوشتری، تالیف کننده مقابس الانوار.[۱۶]
سید محمد باقر شفتی.
جواد بن محمد حسینی عاملی: مولف مفتاح الکرامه فی گستردن قواعد العلامه.
ملا جعفر استرآبادی.
محمد تقی برغانی قزوینی.
محمد با تقوا برغانی.
محمد شریف مازندرانی.
روضه خوان احمد احسائی.
خلف بن عسکر کربلایی.
سید محمد مجاهد طباطبایی
سید مهدی طباطبایی.
سید حسین موسوی خوانساری.[۱۷]
احمد مجتهد تبریزی
محمد باقر خوانساری از مصاحبت او با سید محسن بغدادی نجفی کاظمی و مهدی نجفی طباطبایی خاطر نموده است.[۱۸]

اثرها
سید علی طباطبایی در فقه، اصول و حدیث تخصص داشت، گرچه تبحرش در اصول بیشتراز فقه بود، اما شهرتش در فقه بیشتراز اصول میباشد. برخلاف میرزای قمی که در فقه متبحر بود، البته شهرتش در اصول میباشد، وی و میرزای قمی هر یک به خواهش دیگری کتابی در غیر تبحر خویش نوشتند، طباطبایی ریاض المسائل را در فقه و میرزای قمی قانون ها را در اصول نگاشتند.[۱۹] و هرمورد با این کتاب‌ها دارای اسم و رسم شدند، برخی از اثرها وی عبارتند از:

ریاضُ المَسائل فی بَیان الأحکام بِالدّلائِل
نوشته‌علمیٔ مهم: ریاض المسائل
ریاضُ المَسائل فی بَیان الأحکام بِالدّلائِل کتابی فقاهتی و به گویش عربی میباشد. این کتاب، از گستردن‌های دارای اعتبار کتاب النافع فی مختصر الشرایع دارای شهرت به مختصر النافع تألیف متفحص حلی(م ۶۷۶ ق) میباشد. ریاض المسائل یک زمان بی نقص فقه استدلالی از باب پاکی تا باب دیات در دو مجلد میباشد، که دربردارنده نظرها بزرگان فقه مثل روضه خوان طوسی، روضه خوان صدوق، علامه حلی، شهید اولیه، شهید ثانی، حاکم سعیدالدین، کلینی، محمد باقر سبزواری، طبرسی، راوندی، فاضل مقداد، فخر المحققین، مقدس اردبیلی و دیگر بزرگان میباشد. آوازه این کتاب آن چنان بوده، که مؤلف آن، به اسم مالک ریاض پر اسم و رسم گردیده است.

الرسالة البهیه، در آن به رد آراء و نظرها اخباری‌ها پرداخته میباشد.[۲۰]
بقیه اثرها
گستردن مفاتیح الشرایع نتیجه کاشانی
رسالة تثلیث التسبیحات الاربع فی الاخیرتین.
رسالة الاصول الخمس.
رسالة الاجماع و الاستصحاب.
رسالة در استیناف حجیت مضمون‌ موافقت.
رسالة مجوز الاکتفاء بضربة واحدة فی التیمم مسلما.
رساله تخصیص الخطاب الشفاهی الحاضر فی مجلس الخطاب.
رسالة منجزّات المریض تحسب اینجانب الثلث وی اینجانب اصل الترکه
رسالة فی پژوهش حکم الاستظهار للحائض اذا تجاوز دمها عن العشره
رسالة الکفّار المکلَّفون بالفروع
رسالة اصالة برائة ذمة الزوج عن المهر.
رسالة حجیة الشهرة.
رسالة حلیة النظر الی الاجنبیة فی الجمله و اباحة سماع صوتها کذلک.
حاشیة علی معالم الدین و ملاذ المجتهدین.
جزوه‌ای در گستردن مبانی الاصول الی دانش الاصول
لبه بر حدائق الناضره روضه خوان یوسف بحرانی
لبه بر «مدارک الاحکام» و...[۲۱]
عمل اجتماعی

سجده فرشتگان بر انسان ماجرایی میباشد که در آیه‌ها زیادی از قرآن آیتم اشاره قرار گرفته میباشد. درین اتفاق افتاد، خدا بعد از خلقت بشر، فرمان به سجده فرشتگان یا این که به تفسیری همگی مخلوقات به بشر را صادر می‌نماید و در‌این دربین، ابلیس از اطاعت این امر، استنکاف کرد و سبب ساز عقوبت خویش را مهیا تشریفات مشهد نمود.

منابع تفسیری در موردی معنای سجده، حقیقی وواقعی یا این که تمثیلی‌بودن آن، گزینه سجده قرار به چنگ آوردن فرد حضرت بشر یا این که شخصیت وی به نمایندگی از سایر آدمیان و انگیزه برتری انسان بر فرشتگان که سبب ساز دستور سجده بود، در گیر اختلافند. فی مابین منابع تفسیری بعضی بشر را به مثابه قبله دانسته‌اند و بعضی مدعا ملازمت و همراهی فرشتگان در زمینه ی سجده با انسان میباشند. پیروز منابع تفسیری شیعی، بشر را مسجودی حقیقی وواقعی (و خیر به طور قبله) و به نمایندگی از مجموع آدمیان دانسته‌اند و انگیزه برتری انسان را درایت وی از اسماء الهی دانسته‌اند. اکثر مفسران شیعه، سجده فرشتگان بر بشر را حقیقی و نشانه‌دهنده فروتنی فرشتگان در قبال وی دانسته‌اند.

در تحت آیه‌ها مرتبط با این روی داد، مفسران مباحثی را راجع به جنسیت ابلیس و دلایل تمرد وی از دستور الهی ذکر کرده‌اند. فی مابین عُرفای مسلمان، بعضی زیرا بایزید بسطامی و منصور حلاج، ابلیس را به دلیل استنکاف از سجده بر غیر آفریدگار، تعریف و تمجید کرده‌اند.

منزلت و مداقه
سجده بر انسان از آموزه‌های منحصربه‌فرد قرآن و اسلام در ماجرا خلقت بشر میباشد که در کتاب‌های شرعی پیش از آن سوابق ندارد.[۱] مطابق گزارش فتح‌الله مجتبایی، بازرسی‌گر ادیان و عرفان، فقط در بعضا از کتاب‌های غیر قانونی و بعضی ورژن‌های کتاب مقدس یک ماجرا درباره فرمان آفریدگار به سجده بر انسان آمده میباشد.[۲] دستور سجده فرشتگان بر انسان از جانب خداوند، در نشانه‌ها زیادی از قرآن مثل آیه ۳۴ سوره بقره، آیه ۶۱ سوره اسراء، آیه ۱۱۶ سوره طه، آیه ۵۰ سوره کهف، آیه ۱۱ سوره اعراف و آیه ۷۲ سوره ص، تکرار گردیده است.[۳] بر پایه ی این روایت معبود، بعد از آنکه از روح خویش در انسان دمید به فرشتگان دستورداد تا بر وی سجده نمایند.[۴]

بحران‌های ایجادشده
ماجرای سجده بر انسان گفت و گو‌هایی همانند تایید صلاحیت سجده بر غیر پروردگار، چرایی قانون شکنی ابلیس از این امر، و حتی چیستی ماهیت ابلیس را در کتاب‌های تفسیری و عقیدتی مسلمانها برانگیخته میباشد. مفسران قرآن در ارتباط «معنای سجده»، «استفاده کننده امر» و اینکه «هدف از سجده بر انسان»، سجده به سمت بشر بوده‌ میباشد یا این که چیز دیگر، ایده ها متفاوتی را مطرح کرده‌اند.[۵]

در احادیث
اکثری از منابع شیعه در زمینه ی حکمت و فلسفه این سجده، بر این باورند که وجود نوروروشنایی حضرت محمد و اهل بیتش در صُلب بشر، موجب برتری وی بر دیگر خلایق و صدور امر سجده از جانب خداوند شد.[۶] بعد از این امر ابلیس از سجده‌کردن بر انسان امتناع کرد که موجب طرد از درگاه قرب الهی شد و به زمین هبوط کرد.[۷] مطابق آموزه‌های اسلامی، بعداز طرد ابلیس، وی از پروردگار درخواست عُمر وقت گیر تا قیامت نمود البته تا هنگامی معین به وی مهلت داده شد. وی قسم و سوگند حافظه کرد که تا واپسین روز حیاتش، در گول زدن فرزندان بشر کوشاو سخت کوش باشد.[۸]

خشوع یا این که عبادت
در تحت آیه ها و احادیث مرتبط با ماجرای سجده فرشتگان، مبحثی درباره ی چرایی و نوع سجده بر انسان صورت گرفته میباشد. بیشتر مفسران شیعه بر این باورند که سجده فرشتگان، همچون سجده برادران یوسف به یوسف در آیه ۱۰۰ سوره یوسف از نوع سجده خشوع میباشد.[۹] در مقابل این بینش، عده ای از مفسران آن را سجده عبادت و به سمت معبود می دانند.[۱۰]

واقعی بودن سجده
بیشتر مفسران قرن چهاردهم بر واقعی‌بودن این سجده تأکید دارا هستند.[۱۱] آیت‌الله خویی، سجده فرشتگان را به عبارتی صورت رایج سجده یعنی راز بر زمین‌ نهادن میداند و حزن ابلیس از دیدن سجده آدمیان بعداز نافرمانی خویش را گواه این برداشت بیان می‌نماید.[۱۲] علامه طباطبایی، سجده را عبادت ذاتی نمی‌داند و برای تحقق عبادت، قصد عبادت را موردنیاز میداند و از همین‌رو سجده بر انسان را حقیقی وواقعی اما با غرض فروتنی تعبیر و تفسیر می‌نماید.[۱۳] گروهی از اهل تصوف نیز این سجده را حقیقی و واقعی قلمداد کرده و ابلیس را بابت عدم سجده بر غیر پروردگار ستوده‌اند.[۱۴] از تمجیدگران ابلیس می‌قدرت به منصور حلاج[۱۵]، حسن بصری[۱۶]، ذوالنون مصری، بایزید بسطامی، ابوبکر واسطی، آسان تُستَری، ابوالقاسم گرکانی و ابوالحسن خرقانی اشاره نمود.[۱۷]

احمد بن موسی بن جعفر ملقب به شاهچراغ و معروف به سید السادات الاعاظم، از فرزندان امام کاظم(ع) میباشد. وی از امامزادگان معروف در جمهوری اسلامی ایران میباشد که در حین خلافت مأمون به کشور‌ایران هجرت کرد و با شنیدن خبر شهیدشدن امام رضا(ع)، در شیراز ماند و در به عبارتی‌جا به شهیدشدن رسید. بقاع او در شیراز، برهه زمانی‌ها پنهان بود. بیان شده که احمد بن موسی(ع) کریم و مهربان بود و امام کاظم(ع) اورا بسیار دوست تشریفات مشهد می‌داشت.[۱]

روضه خوان اثر گذار نیز از احمد با بزرگی و عظمت حافظه کرده، میگوید: احمد بن موسی(ع) شخصی مهربان النفس، جلیل القدر و پرهیزکار بود که پدرش اورا دوست داشت و بر دیگر فرزندان مقدم می کرد. امام کاظم(ع) مزرعه خود را که به «‌یَسیره»[یادداشت ۱] پر اسم و رسم بود به وی داد و بیان شده که احمد بن موسی بن جعفر(ع) هزار مخلوق را آزاد کرد.[۲]

روضه خوان اثر گذار همینطور روایتی از اسماعیل بن موسی بن جعفر(ع) نقل می‌نماید: در سفری بیست نفر از خادمان پدرم با احمد بودند و اورا احترام می‌کردند. هرگاه احمد برمی خاست و می‌گردهمایی آن‌ها هم به احترامش بلند گردیده و می‌نشستند؛ پدرم همواره به احمد اهمیت داشت و از او غافل نمی‌شوید و دیده از وی بر نمی‌داشت و با کناره دیده نگاه‌های محبت‌آمیز به وی داشت بی آن که وی متوجه بشود.[۳]

کشی، احمد بن موسی را یکی فضلای بعدازظهر خویش مذکور، اورا در زمره محدثانی می‌شمارد که روایات متعددی از بابا و اجداد بزرگوارش نقل نموده است و می‌نویسد: احمد بن موسی به دست میمون خویش قرآن کریم و مهربان را نوشته میباشد.[۴]

به دنیاآمدن و نسب
تاریخ میلاد او مشخص و معلوم وجود ندارد. پدرش موسی بن جعفر(ع) ، امام هفتم شیعه‌ها و مامان وی به ام احمد آوازه داشت.[۵]

امامت بعد از شهیدشدن امام کاظم(ع)
هر تعدادی بعداز شهیدشدن امام هفتم، جمع‌ای به گمان امامت احمد بن موسی(ع) جلوی خانه اُم‌ِّاحمد(مامان احمد بن موسی و یکی‌از همسران امام کاظم) اجتماع کردند، احمد بن موسی با صراحت اظهار کرد:

آن چنان که شما در بیعت اینجانب می‌باشید، اینجانب در بیعت برادرم علی بن موسی الرضا هستم و وی البتهِّ پروردگار، پیشوا و جانشین بعد از پدرم میباشد.
بعد همگان با علی بن موسی(ع) بیعت کردند و امام رضا(ع) در حق برادرش دعا کرد.[۶] با این هم اکنون بعضا فرقه‌نویسان و کتاب ها ملل و نحل، از فرقه‌ای با تیتر «‌احمدیه‌» و رهروان احمد بن موسی(ع) مذکور که بعد از شهید شدن امام کاظم(ع) قائل به امامت او شدند.[۷]

قیام احمد بن موسی(ع)
برخی از منابع، به قیام احمد بن موسی(ع) بر ضد خلفای عباسی اشاره کرده، اما نسبت به جزئیات و کیفیت آن نپرداخته‌اند. این گزارش‌های تاریخی، حاکی از حضور احمد در قیام ابن طباطبا بوده میباشد.[۸]

مهاجرت به کشور ایران
احمد بن موسی(ع) همدم با کاروانی بزرگ که جمعیت آن تا پانزده هزار گزارش گردیده است به جمهوری اسلامی ایران مسافرت کرد،[۹] دو عامل برای این مهاجرت نام برده میباشد:

خون خواهی برادرش علی بن موسی(ع) که به دست مأمون به شهیدشدن رسید.[۱۰]
برای دیدار علی بن موسی الرضا(ع) که در وسط رویه از شهیدشدن اخوی درایت یافت.[۱۱]

نمایی از مقبره احمد بن موسی شاهچراغ در شیراز
شهید شدن احمد بن موسی(ع) و یاران
قُتلُغ خان، حکم کننده شیراز و برهان مأمون در خان زینان در هشت فرسخی شیراز با احمد بن موسی(ع) و کاروان همدم او ملاقات کرد و خبر شهیدشدن امام رضا(ع) را به آن ها رسانید. این خبر منجر تضعیف روحیه و پراکندگی آن ها شوید. احمد به همدم نزدیکان خویش راهی شیراز شد و در آنجا در جریان نزاع به شهیدشدن رسید.[۱۲]

آشکار شدن قبر
در منابع تاریخی، یکسری قسم متفاوت درباره یافته شدن مزار احمد بن موسی چشم می گردد:

تا اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم، نقلی مبتنی بر دوراندیشی از محل دفن احمد بن موسی در منابع نیست.[۱۳] برخی منابع مانند ریاض الانساب ملک الکتاب شیرازی و بحر الانساب تیموری، از کشف مزار احمد بن موسی در قرن چهارم و در حین عضدالدوله دیلمی (۳۷۲ – ۳۳۸) خبر داده‌اند. برخی از منابع مدعا گردیده‌اند که قبر احمد بن موسی تا سیصد سال نهفته بود تا آنکه در حین عضدالدوله دیلمی یافته شد.[۱۴]
بنابر نقل ملحقات انوار النعمانیه از لباب الانساب بیهقی، و نقل سید محسن امین از لب الانساب نیشابوری، آشکار شدن مدفن احمد بن موسی در شیراز، در اوایل قرن پنجم هجری صورت داده میباشد.
منابع دیگری مانند «شدّ الآزار»، سفرنامه ابن بطوطه و «نزهة القلوب»، که همه در قرن هشتم مندرج‌اند، پیدا شدن مدفن او‌را در قرن هفتم و هشتم آورده‌اند.[۱۵] برخی منابع گفته‌اند که آشکار شدن مزار احمد بن موسی، در حین امیر مقرب الدین از وزیر ها و نزدیکان اتابک ابوبکر (۶۵۸ – ۶۵۳) [۱۶] بوده میباشد و لاشه اورا از روی انگشتری او که نگینش به عبارت «‌العزّة لله احمد بن موسی‌» منقوش بود شناخته‌اند.[۱۷]

تقسیم فلسطین به دو مرزوبوم
در ۷ آذر ۱۳۲۶/۲۹ نوامبر ۱۹۴۷، مجمع همگانی سازمان ملل متحد قطعنامه‌ای دایر بر تقسیم فلسطین به دو مرز و بوم عربی و یهودی که از روش اتحادیه‌ای اقتصادی وحدت یافته باشند، ثبت کرد. درین قطعنامه بیت المقدس به طور مرکزی فی مابین المللی و غیرنظامی در لحاظ دریافت شد که از سوی کارگزاری شورای قیمومت سازمان ملل متحد اداره می شود[۸۱]. این در حالی بود که شغل‌های تروریستی تیم‌های صهیونیست شدت یافته بود. برای مثال در فروددین ماه ۱۳۲۷/ آوریل ۱۹۴۸ سازمان تروریستی «ایرگون» در روستای دیریاسین، در اطراف بیت المقدس، خردسالان و زنان را قتل عام کرد. در ۲۴ اردیبهشت ماه ۱۳۲۷/۱۴ مه ۱۹۴۸، بن گوریون، تحت عنوان در آغاز وزیر، تشکیل رژیم صهیونیستی اسرائیل را تشریفات مشهد بیان کرد.[۸۲]

اشغال بوسیله اسرائیلی‌ها
با نقطه پايان یافتن نظام قیمومت (۲۵ اردیبهشت ماه ۱۳۲۷/ ۱۵ مه ۱۹۴۸) پیکار فلسطین را دربرگرفت و اسرائیل نصیب غربی شهر بیت المقدس را به اشغال خویش درآورد؛ در حالی که اردن نصیب شرقی شهر، مشمول شهر محدود سابق، را در تصرف داشت[۸۳]. در بهمن ۱۳۲۸/ ژانویة ۱۹۵۰، رژیم صهیونیستی پایتخت خویش را به بیت المقدس غربی جابجایی بخشید و در قسمت غربی آن کارگزاری‌های حکومتی تأسیس کرد.[۸۴] تا ۱۳۴۶ش /۱۹۶۷ بیت المقدس عملاً وضعی نامتعادل داشت، لیکن به دلیل حاکمیت سیاسی، تابعی از دولت اردن به شمار می‌آمد[۸۵].

به‌دنبال نبرد شش روزه در خرداد ماه ۱۳۴۶ش/ژوئن ۱۹۶۷، اسرائیل قسمت شرقی شهر را نیز در ۱۵ خرداد ماه/ ۵ ژوئن به اشغال خویش درآورد. با اشغال بی نقص این شهر، فصل جدیدی در تاریخ آن باز شد؛ در ۶ مرداد/ ۲۸ ژوئیه به عبارتی سال رژیم صهیونیستی به رهبری معراخ، اول قدم سلطه بر این شهر را برداشت و با صدور اعلامیه‌ای در به عبارتی سال، که به «ضابطه قضا» معروف شد، حدود هفتادهزار هکتار از زمین ها دور و بر قدس را تصاحب کرد و در ۲۷ مرداد/ ۱۸ اوت عملیات تسریع اسکان و منزل سازی به شهرداری قدس سپردن شد. اول طرح شهرک سازی قدس 1‌سال بعد از اشغال آن ارائه شد. در‌این طرح، سیاست لینک و پیوند دادن بین نقاط مسکونی یهودی و جداسازی واحدهای مسکونی اعراب و ساخت و ساز حصار در حوالی شهر از روش شهرک سازی، درنظر گرفته گردیده بود. طرح‌های آینده نیز بر ارتقا یهودیان در قدس شرقی متمرکز بود[۸۶]. در حالی که هنگام خروج دولت عثمانی از بیت المقدس صرفا ۴۷ محله یهودی نشین با حدود دوازده هزار بدن بومی وجود داشت، در ۱۳۴۳ش /۱۹۶۴ شمار محله‌های یهودی نشین به ۷۲۴ رسید[۸۷].

شهرک‌سازی یهودیان
در ۱۳۷۰ش /۱۹۹۱، با توصیه دو کمپانی اسرائیلی به وزیر مالیه رژیم صهیونیستی، سیاست مصادره زمین ها برای یهودی کردن بیت المقدس استارت شد[۸۸]. شهرک سازی و اسکان یهودیان در بیت المقدس طی مذاکرات صلح نیز ادامه یافت. در تیر ۱۳۷۱/ ژوئیة ۱۹۹۳ تعداد ساکنان شهرک‌های یهودی در قدس شرقی به ۱۶۰ هزار بدن ارتقاء یافت که در هشت حیطه معاش می‌کردند. در همین هم اکنون تعداد فلسطینیان ۱۵۵ هزار بدن بود؛ به عبارت دیگر برای اولیه توشه یهودیان در‌این شهر اکثریت یافتند[۸۹].

اجرای سیاست شهرک سازی در جبل ابوغُنَیم نیز، که از التفات راهبردی ارتباطی میان نصیب شرقی و بقیه نواحی مسلمان نشین شامل است، با غرض جدا رابطه این شهر با بخشها الخلیل و بیت لحم شکل می گیرد تا قضیه انزوای بیشتر فلسطینیان بومی شهر را آماده سازد[۹۰]. براساس یک برآورد آماری، کلیه ساله در قبال اذن تاسیس ۲۱۷۰ بنای مسکونی به یهودیان مهاجر، صرفا اذن تشکیل داد ۲۳۰ سازه به فلسطینی‌های بیت المقدس داده میشود[۹۱].

دسته این سیاست‌ها، بافت جمعیتی شهر را در گیر تغییر تحول و تحول کرده و مورد تطهیر تدریجی قومی را در بیت المقدس مهیا آورده میباشد. مقامات اسرائیلی صرفنظر از مصادره زمین ها، تولید شهرک‌ها و اقدامات تشویقی برای هجرت یهودیان مانند برقراری معافیت مالیاتی و عوارض شهری، اقدامات دیگری زیرا جلوگیری کردن از ترمیم و بازسازی ابنیه و منازل مسلمان ها، اجبار مالیات‌های هنگفت و دریافت ورقه ها نام‌و‌نشان را نیز درپیش گرفته‌اند[۹۲]. بعد از آنکه مجلس اسرائیل به طور رسمیً بیت المقدس را پایتخت اظهار کرد، شورای امنیت سازمان ملل در ۱۳۵۹ش /۱۹۸۰ این مبادرت اسرائیل را محکوم کرد و از دولت‌هایی که دفترها نمایندگی سیاسی خویش را به بیت المقدس منتقل کرده بودند خواست تا آنان‌را به تل آویو بازگردانند. درین دربین بعضی دولت‌ها برای مثال امریکا با این درخواست مخالفت کردند. در سال‌های اخیر، بعضا کشورهای مسلمان، برای بازپس گیری بیت المقدس، سعی‌هایی کرده‌اند[۹۳].

ذی‌الحِجّة (ذی‌حجه)، واپسین ماه در ترتیب روزنگار هجری قمری و از ماه‌های حرام و ماه‌های حج میباشد. برای دهه اولیه این ماه اعمالی مذکور میباشد که از مهمترین آن ها به جا آوردن نماز دهه نخستین دربین نماز مغرب و عشا و نیز قرائت دعا ها و تهلیل‌های ویژه تشریفات مشهد میباشد.

احرام بستن برای حج تمتع، صرفا درین ماه روا میباشد و «ذی حجه» در معنای «صاحب و مالک حج» به‌این نکته اشاره داراست. دین حج از روز نهم استارت و معمولاً تا سیزدهم این ماه اعمال میگردد.

التفات
آیت الله خامنه ای:
اصولاً دهه‌ی ویّل ذی‌حجّه، دهه‌ی خاطره‌ها میباشد. در ماه ذی‌حجّه، هر دهه‌ای یک محرمانهّتی دارااست؛ دهه‌ی ویّل، هم دهه‌ی خاطره‌های پُرشکوه و اصلی و آموزنده میباشد و هم دهه‌ی تضرّع و توجّه و انابه‌ی الی‌الله میباشد. خاطره‌ها از خاطرات مرتبط با حضرت موسیٰ (علیه السّلام) آغاز می گردد... آن گاه دفعه می رسد آپ دیت عید قربان، این قربانی شگفت‌انگیز و شگفتی‌ساز در تاریخ که بی‌نظیر میباشد...دهه‌ی دوّم ذی‌حجّه، دهه‌ی ولایت میباشد و موضوع‌ی غدیر... در دهه سوم رویدادها مهمی وجود داراست که شاید اصلی ترینش که روایت مباهله میباشد که آنجا هم مورد، زمینه‌ی توحید میباشد.

منبع :[۱]

این ماه، واپسین ماه در روزنگار هجری قمری و از ماه‌های شریف و پر رنگ سال میباشد. از آن‌جا که مناسک حج در آن اجرا می شود ذی‌الحجه اسم گرفته‌میباشد.[۲] این ماه جزو ماه‌های حرام (ذی‌القعده، ذی‌الحجه، محرم و رجب) میباشد[۳] که احترام خاصی دارا هستند و نبرد در آنان به جهت بعضی آیه‌ها مانند ۲۱۷ سوره بقره، حرام میباشد.[۴]

ذی‌الحجه از ماه‌های حج (شوال، ذی‌القعده و ذی‌الحجه) نیز به شمار می‌رود.[۵] ماه‌های حج، ماه‌‌های بجا آوردن حج می باشند.[۶] در «الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَّعْلُومَاتٌ؛ حجّ در ماه‌های معینی میباشد.»[۷] به‌این ماه‌‌ها اشاره گردیده است.

دهه ابتدا این ماه از روز ها مشهور سال و روز‌های ویژه حج و زیارت منزل خداوند میباشد. عید قربان، عید غدیر، ماجرای مباهله و بخش اعظمی از حادثه ها و مناسبت‌های اساسی فقاهتی و مذهبی در‌این ماه قرار گرفته‌اند.بعضی از پژوهشگران دهه اولیه ذی‌حجه را براساس آیه ۱۴۲ سوره اعراف (وَوَاعَدْنَا مُوسَىٰ ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ترجمه: و با موسى، سى شب وعده گذاشتيم و آن را با ده شب ديگر تک تک كرديم. تا آنكه وقت معين پروردگارش در چهل شب به رمز آمد.) تتمه اربعین کلیمی دانسته‌اند. [۸]

هم‌‌اینگونه مشاهده کنید:چله‌نشینی
در برخی از احادیث آمده میباشد، شب‌های دهگانه‌ای که قرآن در آیه‌ها ۱و۲ سوره فجر به آن قسم و سوگند خاطر کرده، (وَالْفَجْرِ وَلَيَالٍ عَشْرٍ) شب‌های دهه ویّل این ماه میباشد.[۹] معبود در سوره حج آیه ۲۸ خلال ذکر فریضه حج، کلام از «أیام مَعْلُومات» گفته میباشد که مؤمنان بایستی در آن به خاطر خداوند باشند. یکی‌از تفسیرهای دارای شهرتِ «أیام مَعْلُومات» در احادیث، ده روز ویّل ماه ذی الحجّه میباشد.[۱۰] که آرم دهنده عظمت روز ها و شبهای این دهه میباشد.

رسول(ص) فرمود: «عبادت و شغل نیک در هیچ ایامی به‌اندازه این روزها (ده روز ویّل ماه ذی الحجّه) فضیلت ندارد.»[۱۱]

خلال ده روز اولیه که به روز ها مفروضات نامیده گردیده‌است، برای برخی روزهای ویژه این ماه اسم‌های خاصی در قرآن و احادیث به فعالیت رفته میباشد، برای مثال روز تَروِیه برای روز هشتم، روز عَرَفه و روز مشهود برای روز نهم، عید قربان یا این که اَضحی یا این که روز نَحر برای روز دهم، روزها معدودات (مصداق آیه ۲۰۳ سوره بقره) [یادداشت ۱] و روزها تَشریق و روز ها مِنا برای روزهای یازدهم تا سیزدهم، روز قَرّ (روز استقرار حُجّاج در مِنا) برای روز یازدهم، روز نَفر و نَفر اولیه برای روز دوازدهم و روز نَفْرِ ثانی و صَدَر[یادداشت ۲] و حَصبَه[یادداشت ۳] برای روز سیزدهم.[۱۲]