???? ???? ???????

سرپرست مهاجران به حبشه
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: مسافرت به حبشه
در سال پنجم بعثت و درپی اذیت و آزار مسلمان‌ها به وسیله مشرکان، گروهی از آن ها به امر رسول(ص) از مکه به حبشه مسافرت کردند که سرپرستی کاروان مهاجران، بر ذمه جعفربن ابی‌طالب بود.[۲۸] بیان شده تعداد آن ها ۸۲ مرد به غیر از زنان و خردسالان بود.[۲۹] فرستاده(ص) به مهاجرین فرمود: گروهی از شما به حبشه مهاجرت فرمایید، چون سلطان حبشه شخصی باتقوا میباشد و به هیچ کس ستم جایز نمی‌دارااست. به آن جا بروید تا آفریدگار در عمل مسلمانها گشایشی تولید تشریفات مشهد نماید.[۳۰]

نجاشی[یادداشت ۴] بعد از ورود مهاجران مسلمان، آن‌ها‌را به دربار طلبید. جعفربن ابی طالب رو به نجاشی بیان کرد: «اینجانب آن چه را از راهنما و پیامبرم شنیده‌ام خواهم خاطرنشان کرد.» بعد جعفر به منزله صحبت‌گوی اسلام، اینگونه خاطرنشان کرد: ما‌را پیامبری آمده میباشد که مارا به کنار گذاردن بت‌ها، شکاف رباخواری، حرمت ظلم و خون ریزی به غیر حق، حرمت بی عفتی و زشتی دستور کرده و به نماز، زکات، عدل و احسان بستگان موظف ساخته میباشد. آن‌گاه از جعفربن ابی طالب پرسید: «آیا از آن چه پیامبرتان از سوی پروردگار آورده میباشد، چیزی یار و همدم داری؟ جعفر نیز آیه‌هایی را از سوره مریم که منزلت حضرت مریم و عیسی(ع) را پر‌نور می‌تشکیل داد، خواند. نجاشی با شنیدن آن آیه ها دشوار گریست.[۳۱] او بعد از استماع سخنان جعفر، مشرکان مکه را که با هدایایی نزد نجاشی آمده بودند تا مسلمان‌ها را نپذیرد از حبشه اخراج کرد و مسلمان‌ها در امنیت بی نقص در آن مملکت معاش کردند.[۳۲]

حضور مسلمان ها در حبشه تا اواخر سال ششم هجری ادامه داشت و در‌این مقطع نجاشی به دست جعفر بن ابی طالب مسلمان گشته بود. فرستاده(ص) پیش از غزوه خیبر، از نجاشی خواست تا مسلمانها را بازگرداند. نجاشی نیز عهده دار شد و جعفر و سایرافراد را همدم عمرو بن امیه ضمری، سفیر فرستاده آفریدگار(ص) با دو کشتی به مدینه ارسال کرد.[۳۳]

فرمانده سپاه اسلام
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: پیکار موته
بعداز فتح خیبر و مراجعت جعفر از حبشه، پیامبر اکرم(ص) در سال هشتم هجری، جعفر را تحت عنوان فرمانده نخستین سپاه به موته ارسال کرد تا با سپاهیان روم شرقی بجنگند. او فرمود: در‌صورتی‌که جعفر کشته شد، زید بن حارثه فرمانده سپاه خواهد بود و در‌حالتی که وی نیز کشته خواهد شد، عبدالله بن رواحه فرماندهی را بر ذمه بگیرد.[۳۴] بعضی نیز زید بن حارثه را فرمانده نخستین دانسته و جعفر را امیر دوم سپاه گفته‌اند.[۳۵]

نمایی از قبر و بارگاه جعفربن ابی‌طالب در حوالی موته (اردن)
شهیدشدن
جعفر در پیکار موته در جمادی الاولی سال هشتم هجری به شهید شدن رسید.[۳۶] ابوالفرج اصفهانی در مقاتل الطالبیین، او‌لین شهید از فرزندان ابوطالب در اسلام را، جعفر بن ابی طالب خوانده میباشد.[۳۷] طبری در تاریخ طبری می‌نویسد: بعد از شهیدشدن زید، جعفر درفش را در مشت گرفت و استارت به مبارزه کرد. زیرا مشاهده کرد معاند دورش را تسلط کرده، از اسبش پیاده شد و آن را پِی کرد. آنگاه جنگید تا دو دستش انقطاع شوید و شهید شد.[۳۸] سازه بر عهد و پیمان دارای شهرت، او در سن ۴۱ سالگی و د‌همین نفری بود که درین نبرد، به شهیدشدن نائل آمد.[۳۹]

روضه خوان صدوق ماجرا نموده است پیامبراکرم (ص) بعداز شهید شدن جعفر بر خانواده‌اش وارد شد و طاقت فرسا گریست[۴۰] و فرزندان جعفر را در بغل گرفت و آیتم تفقد قرار اعطا کرد.[۴۱] ماجرا گردیده که اسماء بنت عمیس و کعب بن صاحب و مالک در رثای جعفر بن ابی طالب اشعاری را سرودند.[۴۲]

مدفن
مدفن او و دیگر شهدای موته در حوزه‌‌ای به اسم مزار در حوالی موته (اردن) و گزینه احترام همگان میباشد. جعفر بن ابی طالب، عبدالله بن رواحه و زید بن حارثه در یک قبر دفن شدند و قبر مخفی داشته شد.[۴۳] این حرم در سالیان اخیر به وسیله وهابیان تندرو به حریق کشیده شد.[۴۴]

سخنرانی آیت‌الله سبحانی در همایش ذوالجناحین در قم
برگزاری همایش
همایش فی مابین‌المللی حضرت جعفر بن ابی‌طالب(ع) با تیتر «ذوالجناحین» در ۱۷ آبان ۱۴۰۳ش و در شروع سالروز شهید شدن وی، در تالار همایش مجتمع فراگیری بهتر امام خمینی قم با سخنرانی جعفر سبحانی از مراجع تبعیت شیعه و سید عباس صالحی وزیر فرهنگ و تمدن و موعظه اسلامی برگزار شد.[۴۵]

بالیم فرمانروا

بالیم پاد شاه، دومی شخصیت اساسی در طریقت بکتاشیه
بالیم شاه خاستگاه مسیحی داشته میباشد و مداقه او در بینش بکتاشیه چنان میباشد که او بعد از حاجی بکتاش به «‌پیرثانی‌» معروف شد‌ه‌است. بالیم فرمان روا طریقت بکتاشیه را سامان اعطا کرد وآیین‌های جدیدی آورد و سلسله مراتبی در دیدگاه بکتاشیه نهاد بنیان که بعداز وی ساختار این بینش مبنی بر آن صورت گرفت.[۳۰] اندکی بعد از درگذشت بالیم شاه، به ندرت عقاید شیعی افراطی دربین بکتاشیه پذیرفته شد و این دیدگاه هر چه بیشتر با اعتقاداد اهل تسنن رایج در دور و بر پیرامون خویش مسافت گرفت. و نیز نزدیک به همین مجال بکتاشیان با آموزه‌های حروفیه که ظاهرا بوسیله علی الاعلی (۸۸۲ق/۱۴۷۷م) از شاگردان ادب الله حروفی (د۷۹۶ق/۱۳۹۴م) به آناتولی وارداتی بود، شناخت تشریفات مشهد یافتند.

رابطه با قزلباش‌ها
مثلا موضوعات اساسی در تحولات آجل این نگرش، رابطه آن با قزلباش‌ها و ینی چریان میباشد، در طی قرن دهم هجری /۱۶ م. قزلباش‌ها که شیعه و طرفدار دولت صفوی بودند به‌تدریج میان بکتاشیان مکان گرفتند و با آن درآمیختند. درین عصر، نگرش بکتاشیه ظاهرا به تشویق دولت عثمانی نقش واسطه‌ای دربین حکومت و طوایف قزلباش که با قیام‌های خویش، حکومت را مبتلا خلل ساخته بودند اعمال می کرد. زیرا دولت عثمانی با بررسی بر بکتاشیان می‌توانست قزلباش‌ها را نیز تحت لحاظ داشته باشد و از قیام‌های پشت سر هم آن‌ها پرهیز نماید. جذب قزلباش‌ها در بینش بکتاشیه، خویش به عنوان مثال کارداران مفید در تایید عقاید شیعی در‌این بینش بوده میباشد.[۳۱]

رابطه با ینی چریان
بکتاشیه از سوی دیگر پیوندی سفت با ینی چریان داشت. ینی چریان سپاه برگزیده در فتوحات نظامی عثمانی‌ها بودند. لینک بین بکتاشیه و سپاه ینی چری برای مثال کارداران بسیار اساسی در بقای این دیدگاه در دور و اطراف متعصب سنی مذهب بود.[۳۲] ولی همین رابطه با ینی چری‌ها موجب کاهش عمل بکتاشیان شوید چون شاه محمود دوم که از کودتا‌های ینی چریان به تنگ آمده بود در سال ۱۲۴۱ق/۱۸۲۶م این سپاه را منحل و بعضا از بکتاشیان را اعدام کرد و بخش اعظمی را به نقاط سنی نشین که علمای فقهی در آنجا نفوذ بخش اعظمی داشتند تبعید کرد، و از آن پس این دیدگاه را هرچه بیشتر در تنگنا قرار بخشید.[۳۳]

در روزگار فرمانروا عبدالحمید
البته دیدگاه بکتاشیه با پشت رمز گذاشتن این معضل بعداز چندی به ندرت مجدد جان گرفت و به ویژه در زمان شاه عبدالحمید با چاپ کتاب های نگرش و نفوذ در تکان های سیاسی، عضویت در فراماسونری و ملازمت با شکاف های جوان عمل بزرگ‌ای را استارت کرد.

اعلام انحلال از سوی دولت
در سال ۱۳۰۴ش/۱۹۲۵م دیدگاه بکتاشیه همانند دیگر نگرش‌ها در مرزوبوم ترکیه منحل اعلام شد و از آن پس رهبری این دیدگاه به آلبانی جابجایی یافت.[۳۴]

جغرافیا
در کل نگرش بکتاشیه در فارغ مرزو بوم آناتولی فقط دربین جماعات سوراخ پذیرفته گردیده بود و در آلبانی بیشتراز هر مکان دیگر در‌پی داشت. این نگرش ظاهرا در قرن نهم هجری / ۱۵م به آلبانی وارد شد و به‌تدریج فی مابین مردمان آن ناحیه که از عثمانیان متعصب سنی مذهب، دل زده بودند پیروانی یافت. تا آنجا که بعد از انحلال این دیدگاه در ترکیه بیشترین جمعیت بکتاشی فارغ ترکیه در آلبانی بومی بودند.
رهروان دیدگاه بکتاشیه در بقیه بخشها بالکان همانند تراکیه، مقدونیه، کوزوو و نیز بلغارستان کار داشتند. ولی همگی آن‌ها با دشوار گیری نظام‌های کمونیستی درین مرزو بوم‌ها کم کم از کار افتادند.[۳۵]
دیدگاه بکتاشیه در مصر نیز پیروانی دربین جماعت رخنه‌ و آلبانی تبار مستقر قاهره داشت. این جماعت در قرن های ۱۲ـ۹ق/۱۸ـ۱۵م توکل هایی منحصر به فرد به خویش در مصر داشتند ولی با شروع قرن سیزدهم قمری/۱۹م فقط توکل قصرالعین در قاهره شغل داشته میباشد.
بکتاشیان در کربلا نیز توکل‌ای به اسم «‌عبدالمومن پدر‌» داشتند.[۳۶]

صفویه یا این که صفویان (حک ۹۰۷ -۱۱۳۵ ق) سلسله‌ای از حاکمان شیعه کشور‌ایران که با قانونی کردن مذهب شیعه در کشور ایران کوشیدند هویتی یگانه به عموم کشور‌ایران ببخشند و در سود اولیه حکومت شیعه در سراسر کشور ایران را صورت تشریفات مشهد دادند.

صفویان اعضای یک طریقت صوفیانه بودند که در قرن هفتم قمری به وسیله صفی‌الدین اردبیلی نهاد‌گذاری شد. در نصفه دوم قرن نهم ذیل رهبری روضه خوان جنید و روحانی حیدر جد و بابا فرمان روا اسماعیل، نهضتی مذهبی، سیاسی و نظامی شکل یافت که عاقبت ابتدا قرن دهم توانست با فتح تبریز به دست سپاه قزلباش و رهبری اسماعیل اقتدار سیاسی را در اختیار گیرد. حکومت صفویه تا سال ۱۱۳۵ق که اصفهان بوسیله شورشیان افغان سقوط کرد ادامه یافت.

جمهوری اسلامی ایران بعد از ظهر صفوی در مورد‌های نظامی، شرعی و هنری بسط‌های چشمگیری به دست آورد. دعوت از فقهای بنامِ تشیع خصوصا از جبل استدلال لبنان سبب ساز شد تا حامی فکری و عقیدتی این حکومت شیعه بنیادین گردد و این دستور توانست قضیه رشد عالمان معروفی زیرا میرداماد، نتیجه کاشانی، ملاصدرا و محمدباقر مجلسی خواهد شد. ادبیات نیز در‌این عصر، رنگی شیعی و مذهبی به خویش گرفت و مرثیه‌سرایانی مانند محتشم کاشانی وارد این عرصه شدند.

برخی توان شاهان صفوی را بر سه مبنا پایدار می‌دانستند: اولیه عقیده حق الهی پادشاهان اهل ایران (فر ایزدی)، دوم ادعای نمایندگی امام مهدی(عج) بر روی زمین و سوم منزلت پادشاهان صفوی تحت عنوان مرشد بدون نقص رهروان طریقتی که به اسم صفویه شناخته گردیده‌اند.[۱]

عنایت و مشروعیت
حکومت صفویه، صرفا حکومتی بود که بعداز سپری شد شش قرن از روزگار غایب بودن کبری، برای او‌لین‌توشه حکومتی شیعی و دانش آموز در جمهوری اسلامی ایران ساخت.[۲] عواملی باعث ‌شد این حکومت با خلل مشروعیت‌ روبه‌رو نشود، مثلا: تأیید‌ حاکمان از سوی علمای شیعه، برعهده‌داشتن بعضا مناصب حکومتی از طرف عالمان شیعه و انتساب نَسَبِ مؤسس حکومت به امام کاظم(ع).[۳]

بستگان صفوی

نقشه کشور‌ایران در طول حکومت پادشاه عباس نخستین

بقاع روضه خوان صفی الدین اردبیلی
خاستگاه صفویه شهر اردبیل میباشد. اولی نفر از این خویشاوندان، فیروز فرمانروا زرین کلاه در قرن پنجم قمری در اردبیل می‌زیست. اصل و نسب این قوم و قبیله مبتنی بر منابع عصر صفویه به امام کاظم(ع) شیعه ها می رسد.[۴] برخی از محققان معاصر، در سیادت این قبیله و تشیع روضه خوان صفی‌الدین شک وتردید کرده‌اند.[۵]

ظهور صفی‌الدین اردبیلی تاریخ صفویه را وارد مرحله جدیدی کرد. او به جهت شایستگی خویش توانست سر گروهی دیدگاه زاهدیه را بدست بیاورد و بازه ۳۵ سال سر گروهی این نگرش را برعهده داشت.[۶]

عصر سر کردگی روضه خوان صفی تماس‌های منظم دربین اردبیل و مریدان طریقت صفویه در بقیه بخش ها بوجود آورد و توانست تا آناتولی شرقی و سوریه پیشرفت یابد. با به رهبری وصال جنید فرزند ابراهیم در سال ۸۵۱ق نهضت وارد مرحله جدیدی شد و میل خویش را به اقتدار مادی و پادشاهی بسیار علامت بخشید و او‌لین رهبر صفویه بود که کنیه پادشاه را گرفت.[۷]

تأسیس
نمودار هنگامی - تواریخ بر حسب هجری قمری میباشد
تأسیس حکومت صفویه در طی سلطان اسماعیل اولیه از نوادگان روحانی صفی بود. وی در رأس مریدان خویش به یار هفت هزار بدن قزلباش، نیروهای آق قویونلو را در حیطه شرور ناکامی اعطا کرد[۸] و وارد تبریز شد و تشیع را تحت عنوان مذهب قانونی اعلام نمود. قبایل روملو، استاجلو، تکلو، شاملو، ذوالقدر، قاجار، افشار و نیز ترکمانان در تشکیل صفویه نقش بنیادینی را اجرا کردند.[۹]

جانشینان فرمان روا اسماعیل
با مرگ سلطان اسماعیل نخستین، فرایند تضادومغایرت جبهه‌های داخل حکومتی که در ده سال پایان سلطنت وی رو به توسعه نهاده بود، اوجی نو یافت. پسرش تهماسب در ده سالگی به پادشاهی رسید.[۱۰]

ستیز امرای اقتدار‌طلب قزلباشان دیو پاد شاه روملو، پادشاه تکلو و کپک پادشاه استاجلو و قبایل آن‌ها در کنار تهاجمات فرنگی از منطقه ازبکان در مرزهای شرقی و بعداز آن عثمانیان در غرب میهن، عصر ۱۰ ساله بی‌ثباتی و کشاکش را رویاروی سلطنت صفوی قرار بخشید؛ به گونه ای که به لحاظ می سید میراثی را که فرمان روا اسماعیل بعد از خویش برجای نهاده بود، چندان دوام و بقا نخواهد یافت.[۱۱] در‌این عصر اساس‌های دولت صفوی مستحکم شوید. هر یک‌سری که دهه پایان سلطنت تهماسب با چالش‌های داخلی و ناهمخوانی‌های اجتماعی موضوع‌ساز بی‌ثباتی بعداز خویش شوید، ولی اصلی که در عصر سلطنت ۵۴ ساله تهماسب گذارده گردیده بود، با قوت و ضعف تا نقطه پايان حکومت صفویان در کشور ایران به حیات خویش خاطر نشان کرد.[۱۲]

بعداز پاد شاه تهماسب، اسماعیل دوم عاقبت به‌دنبال تیم‌بندی‌های درونی حکومت صفوی و منازعات امرا و سران قزلباش که از اواخر قدمت تهماسب شروع گردیده بود، بعد از ۲۰ سال حبس از قلعه قهقه(قهقهه) آزاد و با نقش موثری که عمه وی پری‌خان خانم دختر تهماسب اعمال کرد، بعد از قتل حیدر میرزا و ناکامی دوستداران وی به قزوین رفت و بر تخت سلطنت گردهمایی.[۱۳] روزگار سلطان اسماعیل دوم، زمانه تسویه‌های خونین بود که اسماعیل دوم برای نگهداری منزلت پادشاهی خویش ایفا بخشید. عصر یکسال و یک‌سری ماهه سلطنت اسماعیل دوم، زمان معضل در مناسبات آئین و دولت به شمار میرفت و نمایندگان آیین و علما در قبال حکومت و پادشاه قرار میگیرند. این معضل ناشی از سیاست مذهبی اسماعیل دوم که تماما مخالف و مقابل سیاست‌های مذهبی پدرش تهماسب بود، است.[۱۴]

بعد از کشتاری که اسماعیل دوم از شاهزادگان صفوی کرد، خدابنده میرزا پسر گرانقدر تهماسب که به جهت ضعف بصیرت سلطنت را از کف داده بود، از سوی امراء قزلباش و پریخان خانم – بعداز تجارب‌ای که از حکومت اسماعیل دوم استخراج کرده بود- نامزد سلطنت شد و از شیراز به پایتخت، قزوین برای جلوس بر تخت دعوت شوید.[۱۵]

در روزگار شاه محمد خدابنده دو مبارزه وقوع افتاد. یکی‌از با امرای استاجلو و دیگری با سلاطین ازبک[۱۶] زمانه سلطنت محمد خدابنده زمان ناهمخوانی فی مابین امراء قزل باش با شاه و همینطور ناهم خوانی در بین خویش امراء بود؛ به نحوی که‌این اشتباهات با ضعف فردی و فقدان لیاقت و توان شخصی زمان سلطنت او را تیره تشکیل داد. تهی شدن بانک‌ای که تهماسب سالیان درازی با خست و جنس‌دوستی خاصی از رعایا ستانده و انباشته بود، با بذل و عفو وبخشش‌های بی‌اکانت پادشاه محمد به بزرگان دولت، امراء قزلباش و سادات و علما به مراد حمایت کننده و حامی برای سلطنت متزلزل خویش، چالش‌های اجتماعی و اقتصادی را شدیدتر نمود.[۱۷]

زیدیه در قرن پانزدهم هجری
یمن از قرن سوم به آن‌گاه راس اساسی حکومت امامان زیدی و سکونت‎گاه زیدیان به شمار می‎رود. اگرچه از نصفه دوم قرن بیستم میلادی حکومت بیش تر از هزار ساله امامان زیدیان فروپاشید و زیدیان نردیک به ۴ دهه انذار، قتل، انزوا و محرومیت‎های فرهنگی، سیاسی و اقتصادی را از حوزه‌ حکومت جمهوری‎خواستار تحمل کرد البته اراده رهبران فقاهتی، علما و اندیشمندان زیدیه بر احیای به جا مانده سیاسی و فرهنگی زیدیه از روش تأسیس احزاب، تشکل‎ها، مرکزها علمی و فقهی موجب شد زیدیه از اقتدار و نفوذ بالایی در بین قبایل و گردآوری‎های عموم یمن بهره مند گردد. بر همین اصل انقلاب ۲۰۱۴م حوثی‌ها با امان اکثری از مجموعه‎ها و قبایل یمن شکل گرفت که در ادامه آن تکان دانش آموز انصارالله یمن رقم تشریفات مشهد خورد.[۸۳]

جمعیت زیدیه
مبنی بر آمارها زیدیه ۳۵درصد جمعیت یمن را تشکیل می‎دهد.[۸۴]این داده های عددی مرتبط با عصر برقراری دولت یمن شمالی و جنوبی میباشد که در آن زمان زیدیان ۴۵ درصد جمعیت سرزمین یمن شمالی را تشکیل می‎دادند.زیدیان در زمان کنونی یعنی قرن ۱۵ هجری قمری بیشتر دراستان‎های صعده، حجه، ذمار و صنعا سکونت دارا‌هستند.[۸۵]

جریان‎های سیاسی و فرهنگی زیدیان در یمن
چهار جریان فعال میان زیدیان وجود دارااست.

جریان اهل بیتی محافظه فعالیت
بعد از اتحاد یمن در سال ۱۹۹۰م و ضابطه آزادی احزاب، زمان قابل قبولی برای زیدیان پیش آمد تا از انزوایی که بیش تر از بیست سال متحمل گردیده بودند بیرون شوند. درین در میان جریانی دربین علمای زیدی صورت گرفت تا به جا مانده زیدیه اهل بیتی را احیا نمایند. این جریان با برگزاری زمان‎ها به تربیت و یادگرفتن جوان ها زیدی بر طبق مبانی زیدیه اهل‎بیتی می‎پرداختند. آن‌ها در‌پی حزب الحق را تأسیس کردند. این حزب اولیه حزب سیاسی زیدیه بعد از سقوط دولت امامان زیدیه به شمار می‎رفت.[۸۶]

به عنوان مثال رهبران این حزب مجدالدین مؤیدی و بدرالدین حوثی از مراجع زیدیه در زمان معاصر بودند. صلاح احمد فلیته یکی‌از علمای زیدیه، تحت عنوان اولیه دبیر تمام حزب الحق تعیین شد. حزب الحق در انتخابات سال ۱۹۹۳م دو کرسی در پارلمان یمن را به خویش تخصیص بخشید. حسین بدر الدین حوثی به یاروهمدم عبدالله عیضه الرزامی تحت عنوان نماینده حزب الحق در پارلمان یمن گزینش شدند.[۸۷]

انقلاب اسلامی کشور ایران نقش مهمی در برانگیختن علمای زیدی یمن برای احیای به جا مانده شیعه اجرا کرد.[۸۸] مهاجرت برخی از شخصیت‌های زیدیه به جمهوری اسلامی ایران[۸۹]، درس دادن دروس انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران در زمان‎های آموزشی زیدیه[۹۰]، امان از امام خمینی و کشور‌ایران در مبارزه با عراق به عنوان مثال قرابت علمای زیدیه با کشور‌ایران بود.

با این کلیه طیف موفق این جریان با تکثیر بیانیه‎ای التزام به اصل امامت و برپایی حکومت امامان زیدی تحت عنوان یک کدام از اصول اعتقادی زیدیه را در روزگار معاصر مصلحت ندانسته و آن را مختص زمانه قبلی دانستند. آن‌ها هر سیرتکامل مبادرت انقلابی علیه دولت حکم دهنده علی رغم وجود خرابی حکومتی و ناهمخوانی کوشش دولت با مبانی زیدیه را روا ندانسته و سیاست سازگاری را برای بقای جریان زیدیه پیش گرفته و دستورالعمل خویش دانستند.[۹۱]

حسین بن علی بن ابی‌طالب(ع) (۴ق-۶۱ق) دارای اسم و رسم به امام حسین(ع)، اباعبدالله و سیدالشهداء، امام سوم شیعه‌ها، از اصحاب کِساء و پنج‌بدن و از حاضران در ماجرای مُباهله و یکی اهل‌بیت رسول میباشد که آیه پاک سازی درباره آنها نازل شد‌ه‌است. امام حسین(ع) فرزند دوم امام علی(ع) و فاطمه زهرا(س) و نوه حضرت محمد(ص) میباشد و بعداز برادرش امام حسن(ع) حدود یازده سال امامت شیعه ها را بر ذمه داشت و در رخداد کربلا به شهید تشریفات مشهد شدن رسید.

بنابر گزارش‌های تاریخی شیعه و اهل سنت، رسول اکرم(ص) هنگام میلاد وی از شهادتش خبر بخشید و اسم «حسین» را برای وی برگزید. فرستاده معبود(ص)، حَسَنَین (امام حسن و امام حسین) را بسیار دوست می‌داشت و تمامی را به دوست داشتن آن دو توصیه می کرد. قصه‌های زیادی از حضرت محمد(ص) در فضیلت امام حسین(ع) نقل شد‌ه‌است؛ به عنوان مثال آنکه «حسن و حسین سرور جوان ها پردیس‌اند» و «حسین لامپ هدایت و کشتی نجات میباشد». همینطور در منابع روایی و زیارت‌طومار‌ها، لقب‌ها فراوانی برای امام حسین نام برده میباشد که ثارالله، سیدالشهداء و قتیل العبرات و خامس اصحاب کساء برای مثال لقب‌ها پر اسم و رسم آن حضرت به شمار می روند.

از معاش سومی امام شیعه ها در مقطع سه دهه بعد از وفات نبی(ص)، گزارش‌های اندکی وجود داراست. وی در عصر خلافت امام علی(ع) در کنار بابا بود و در نزاع‌های آن زمان کمپانی داشت. در حین امامت امام حسن(ع) در‌پی و حامی وی بود و مبادرت به صلح با معاویه را تأیید کرد. بعداز شهیدشدن او نیز تا‌وقتی‌که معاویه زنده بود، به قول برادرش با مسئولیت ماند و در جواب به طومار بعضی از شیعه‌ها کوفه که برای تایید رهبری وی و قیام در قبال بنی‌امیه اعلام استعداد کردند، آن‌ها را به حوصله تا فرصت مرگ معاویه فراخواند.

زمان امامت حسین بن علی(ع) با حکومت معاویة بن ابی‌سفیان به طور همزمان بود. بنابر گزارش‌های تاریخی، امام حسین(ع) در مواقعی به همت معاویه دشوار اعتراض نموده است؛ مثلا بعداز کشته شدن حُجْر بن عَدِی طومار‌ای توبیخ‌ آمیز برای وی نوشت و در ماجرای ولایتعهدی یزید نیز از تایید بیعت جلوگیری کرد و در سخنانی در حضور معاویه و سایر افراد، این مبادرت معاویه را نکوهید و یزید را شخصی نالایق خواند و خویش را لایق خلافت دانست. خطبه امام حسین در منا را نیز موضعی سیاسی در قبال اُمویان به شمار آورده‌اند. با این حالا، نقل شد‌ه‌است که معاویه مانند خلفای سه‌گانه در ظواهر به حسین بن علی(ع) احترام می‌گذاشت.

بعداز مرگ معاویه، امام حسین(ع) بیعت با یزید را مشروع ندانست و با اعتنا به دستور یزید برای کشتن وی در شکل پرهیز از بیعت، در ۲۸ رجب سال ۶۰ق از مدینه به مکه رفت. در دوران چهار ماه حضور در مکه، طومار‌های فراوانی از سوی عموم کوفه برای تایید زمامداری اخذ کرد و بعد از آنکه رسول‌اش مسلم بن عقیل هم‌دلی کوفیان را تأیید کرد، در ۸ ذی‌الحجه، قبل از آنکه از عهدوپیمان‌شکنی آینده کوفیان و شهیدشدن مسلم با خبر گردد به سمت کوفه جنبش کرد.

زمانی عبیدالله بن زیاد والی کوفه از تکان حسین(ع) به سمت کوفه آگاه شد، لشکری به سوی وی ارسال کرد و بعداز آنکه سپاهیان حُرّ بن یزید رویه را بر وی بستند، راه حل‌ای نداشت جز آنکه مسیر خویش را به سمت کربلا تغییر و تحول دهد. در روز عاشورا فی مابین امام حسین(ع) و یارانش با لشکر کوفه به فرماندهی قدمت بن سعد جنگی درگرفت که به شهیدشدن امام سوم شیعه‌ها و یارانش انجامید. بعد از آن، زنان و خردسالان و امام سجاد(ع) که در آن ایام مریض بود، به اسارت درآمدند و به کوفه و آن‌گاه شام پیامبر شدند. پیکر امام حسین(ع) و یارانش روز ۱۱ یا این که ۱۳ محرم، بوسیله جمع‌ای از خویشاوندان بنی‌اسد در کربلا به خاک ودیعت شد.

درباره تکان امام حسین از مدینه تا کربلا، طریقه‌های مختلفی وجود داراست. مبتنی بر یک بینش وی برای تشکیل حکومت قیام کرد، اما بعضی معتقدند این جنبش برای محافظت جان بود. شهیدشدن حسین بن علی(ع) تأثیر عمیقی بر مسلمانها و شیعه ها در طی تاریخ داشته و الهام‌قسمت مبارزات و قیام‌هایی بوده میباشد. شیعه‌ها به تقلید از امامان شیعه اهتمام ویژه‌ای به ناله و عزاداری برای حسین بن علی، به ویژه در ماه محرم و صفر دارا هستند. زیارت امام حسین نیز در احادیث معصومین گزینه تأکید قرار گرفته و مقبره وی زیارتگاه شیعه ها میباشد.

حسین بن علی(ع) افزون بر جایگاهی که میان شیعه‌ها تحت عنوان سومی امام و سرور شهیدان داراست، نزد اهل سنت نیز به سبب ساز فضایلی که از لهجه رسول(ص) درباره وی بیان شده و همینطور به جهت ایستادگی‌اش در قبال یزید، گرامی داشته میشود.

دسته سخنان و اثر ها امام حسین(ع)، در پوسته حدیث، دعا، طومار، شعر و خطبه در کتاب موسوعة لغات الامام الحسین و کتاب مسند الامام الشهید توده گردیده و خلال این، اثر ها فراوانی در پوسته دانشنامه‌، معاش‌طومار، مَقتل و تاریخ تحلیلی درباره شخصیت و معاش او نگاشته گردیده است.

محمد بن یعقوب کُلینی مشهور به ثقةالاسلام کلینی (درگذشت: ۳۲۹ق)، از محدثان دارای شهرت شیعه و مولف الکافی، از کتاب ها اربعه. وی در طول غایب بودن صغرا می‌زیست و با بعضی از محدثان که از امام عسکری(ع) یا این که امام هادی(ع)، حدیث شنیده‌ بودند، ملاقات نموده است. ابن قولویه، محمد بن علی ماجیلویه قمی، احمد بن محمد زراری از شاگردان تشریفات مشهد اویند.

معاش‌طومار
محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی نزدیک به سال ۲۵۵ق در روستای كُلَین از توابع ری دیده به جهان گشود.[یادداشت ۱] پدرش یعقوب بن اسحاق، از علمای بعدازظهر خود بود و در عصر غایب بودن صغری معاش می کرد.[۱] ابوالحسن علی بن محمد پر اسم و رسم به «علان رازی» خالو کلینی میباشد و محمد بن عقیل کلینی، احمد بن محمد و محمد بن احمد کلیه از قبیله کلینی و از علما و بزرگان شیعه به شمار می روند.[۲]

محمد بن یعقوب کلینی در ری که راءس واکنش آرا و تفکر‌های فرق اسماعیلی، حنفی، شافعی و امامیه بود،[مستلزم منبع] در کنار علم آموزی دانش و شناخت با فکر‌های دیگر مذهب ها، تصمیم گرفت که به در خواست دوستی که از وی منظور بود برایش کتابی بنویسد که در آن از کلیه علم ها آئین آنچه را برای یک متعلم ضروری و مکفی میباشد در بر داشته باشد به تایپ کردن روایات بپردازد. [۳] وی در محضر ابوالحسن محمد بن اسدی کوفی‌ حدیث یادگرفت.[۴] او آن گاه برای کامل شدن دانش حدیث راهی قم شد و با محدثانی که از امام عسکری(ع) یا این که امام هادی(ع) مستقیم حدیث شنیده بودند ملاقات کرد[مستلزم منبع] و از محضر استادان بزرگی استفاده کرد.[مستلزم منبع][یادداشت ۲] کلینی در سال ۳۲۷ق (دو سال قبل از وفاتش) عازم بغداد شد. بغداد در آن فرصت یکی مرکزها گران قدر علمی بود.[۶]

کلینی در شعبان سال ۳۲۹ق (سال تَناثُر نجوم) مصادف با آغاز غایب بودن کبری امام مجال (عج) در بغداد از عالم رفت.[۷] محمد بن جعفر حسنی دارای اسم و رسم به ابو قیراط بر لاشه کلینی نماز خواند و تن وی در خصوص کوفه بغداد به خاک ودیعه شد.[۸] [۹]

مرقد کلینی در محوطه مسجد آصفیه، در حاشیه دریا شرقی رود دجله (در راءس بغداد) جنب مکتب نظامیه (مستنصریه قدیم) جای دارد. اسم اساسی این مسجد، جامع الصفوی یا این که مسجد صفوی بوده میباشد که عثمانیان آن را به آصفیه تغییر و تحول دادند. مرقد کلینی در سال‌های اخیر مرمت گردیده است. در ماه محرم سال ۱۴۳۶ق مراسم نقطه پايان مرمت قبر روضه خوان کلینی برگزار شد. در‌این مراسم از بارگاه نقره‌ای آن که بوسیله هنرمندان اصفهانی تشکیل‌شده بود، رونمایی شوید.[۱۰]

اساتید کلینی
مشایخ و اساتید کلینی را تا ۵۰ بدن بیان کرده‌اند[۱۱] که خلال یادگرفتن دانش حدیث، نقش استادی و آموختن و تربیت او را نیز بر ذمه داشته‌اند.[۱۲] آورده شده بیشترین تأثیر را علی بن ابراهیم قمی صاحب و مالک تعبیر قمی بر او داشته میباشد[مستلزم منبع] که اسم او در بیش تر از ۷۰۶۸ گواهی حدیث کافی آمده میباشد.[۱۳] دیگر اساتید پر اسم و رسم او عبارتند از:

محمد بن یحیی اشعری
احمد بن ادریس قمی
احمد بن عبدالله بن احمد بن محمد بن خالد برقی
احمد بن محمد بن عیسی اشعری
عبدالله جعفر حمیری
حسن بن فضل و ادب بن یزید یمانی
احمد بن مهران
محمد بن حسن طائی
علی بن حسین بن موسی بن بابویه، بابا روحانی صدوق
صفار قمی مالک کتاب «بصائر الدرجات»
محمد بن یحیی عطار
قاسم بن علا
احمد بن محمد بن سعید همدانی مشهور به ابن عقده.[۱۴]
جایگاه شخصیتی و علمی
کتاب ها رجالی و گستردن اکنون‌نویسانی که به زندگانی کلینی پرداخته‌اند از او با عنا وین ابوجعفر، محمد بن یعقوب، ابن اسحاق، ثقة الاسلام، رازی، بغدادی، سِلسِلی[یادداشت ۳] مذکور‌اند.[۱۵]

آن چه در ذکر مقام شخصیتی و علمی کلینی در کتاب ها تراجم و تاریخ آمده میباشد همگان از موافق و مخالف، از ادب و عظمت مقام او خاطر کرده‌اند.[۱۶] با دقت به آوازه و شهرت کلینی، شیعه و سنی در فتاوا به وی روی آوردند و او را به «ثقه الاسلام» ملقب ساختند.[۱۷] به منجر زهد، دانش و فضیلت وی، عموم در رفع اشتباهات فقهی و تصاحب کردن فتوا به او مراجعه می‌کردند.[۱۸]

روحانی طوسی با تعبیر و تفسیرِ دانشمندی جلیل القدر، فقیه به ماجرا[۱۹]، ثقه و فقیه به خبر‌ها از کلینی حافظه می‌نماید.[۲۰] نجاشی دانشمند رجالی شیعه اورا روضه خوان و پیشوای شیعه در «ری» در حین خود و موثق‌ترین آن ها در حدیث و ضبط آن معرفی می‌نماید.[۲۱] عالمان شیعی دیگر نظیر ابن شهرآشوب[۲۲]، علامه حلی[۲۳]، ابن داوود حلی[۲۴]، تفرشی[۲۵]، اردبیلی[۲۶] و سید ابوالقاسم خویی[۲۷] نیز تعابیر و کلمات روحانی طوسی و نجاشی را تأیید کرده‌اند. سید بن طاووس، وثاقت و ودیعت اورا در نقل حدیث آیتم حادثه همگان می داند.[۲۸]

ابن اثیر از مورّخان اهل سنت، کلینی را در زمره بزرگان و علمای امامیه می‌شمارد.[۲۹] ذهبی، کلینی را روضه خوان شیعه، فقید امامیه و صاحب و مالک تألیفات معرفی می‌نماید.[۳۰] ابن حجر عسقلانی و ابن ماکولا، کلینی را از فقها و نویسندگان مذهب شیعه معرفی کرده‌اند.[۳۱] ابن عساکر هم در کتاب خود از او با بزرگی خاطر می‌نماید.[۳۲]

به دلیل التفات وجایگاه کلینی در تمدن شیعه به مناسبت یک هزار و صدمین سال وفات وی تمبر یابودی نشر یافت.[۳۳]

جمال‌الدین حسین بن علی نیشابوری رازی (حدود۴۷۰-۵۵۲ یا این که ۵۵۶ق.) پر اسم و رسم به ابوالفتوح رازی از مفسران و محدثان شیعه در قرن ششم هجری قمری و صاحب و مالک تعبیر فارسی روض الجنان و روح الجنان میباشد. نسب او به خویشاوندان خزاعه می رسد و جد اعلای وی، نافع بن بدیل بن ورقاء خزاعی، صحابی فرستاده(ص) میباشد. ابوالفتوح از شاگردان زمخشری و از اساتید ابن شهر آشوب و ابن حمزه طوسی بود. وی در نصفه دوم قرن ششم قمری درگذشت و بدنش در صحن حمزة بن موسی بن جعفر و در مجاورت بقاع عبدالعظیم حسنی تشریفات مشهد دفن شد.

معاش‌طومار
میلاد و نسب
تاریخ به دنیا آمدن او معلوم وجود ندارد البته با دقت به قرائن جانور، به دنیاآمدن او در اواخر قرن پنجم حدود سال ۴۷۰ یا این که ۴۸۰ق در ری بوده میباشد. نسب او به فامیل خزاعه میرسد و چنانکه خویش نقل می‌نماید جدِّ اعلای وی، نافع بن بدیل بن ورقاء خُزاعی از صحابه فرستاده اکرم(ص) میباشد.[۱]

قوم
قوم وی کلیه اهل دانش و فضل و ادب و به‌تیتر سلسله‌ای پر اسم و رسم از آن‌ها حافظه میگردد.[۲] سید محسن امین این سلسله پر اسم و رسم را دربین علمای شیعه، دارنده مقام ویژه‌ای معرفی می‌نماید که تألیفات لبریز توشه و کتاب‌های زیادی را از خویش به یادگار نهاده‌اند.[۳]

حکم کننده نورالله شوشتری نیز خویشان ابوالفتوح را از قبیله جلالت و فضیلت دانسته که از ذریه بدیل بن ورقاء خزاعی می باشند که وی خویش از یاران خاص فرستاده اکرم(ص) بوده‌ میباشد. او می گوید خویشان خزاعه در حین تاریخ، از شیعه ها خالص اهل‌بیت(ع) بوده‌اند.[۴]

فرزندان
تاج الدین محمد رازی؛ روضه خوان حر عاملی در خصوص او می‌نویسد: معلم و پیشوای عموم، تاج‌الدین محمد فرزند ابوالفتوح رازی خزاعی، دانشمندی صالح بوده میباشد.[۵]
صدرالدین علی رازی؛ منتجب الدین رازی از او به‌تیتر یک فقیه شیعه مذکور میباشد.[۶]
درگذشت
مبنی بر دست‌نوشته‌ای که با تاریخ حروفی از وی یافت گردیده و در کتاب ریاض العلماء درج شده، او تا سال ۵۵۲ق زنده بوده و درگذشت‌اش در ۵۵۲ق یا این که ۵۵۶ق میباشد.[۷] او را طبق وصیتش در ری و در صحن حمزه بن موسی بن جعفر و در مجاورت بقاع حضرت عبدالعظیم دفن کردند.[۸]

گستردن‌درحال حاضر علمی
ابوالفتوح در برخی از علم ها متداول فرصت خویش معلم بود و تعبیر و تفسیر وی، بیان کنده تبحر و چیرگی او در نحو، قرائات، حدیث، فقه، اصول فقه و تاریخ میباشد.[۹] محمد باقر خوانساری حسین بن علی خزاعی دارای شهرت به روحانی ابوالفتح رازی که اصالتش از نیشابور میباشد را مؤلف تعبیروتفسیر پر اسم و رسم فارسی و از پژوهشگران شناخته‌گردیده تعبیروتفسیر و دانش حرف و از ماهرترین و گرانقدر‌ترین علمای آرامش و از راویان سرشناس دانش حدیث معرفی می‌نماید.[۱۰]

میرزا حسین نوری هم درباره رازی میگوید:

معلم و پیشوای مفسرین، ترجمان صحبت الهی، جمال الدین ابوالفتوح حسین بن علی خزاعی رازی، پر اسم و رسم به ابوالفتوح رازی، دانشمندی فاضل، فقیهی مفسر و ادیبی با خبر بوده و در دستیابی دانش به درجات کمال نایل گردیده بود.[۱۱]
اساتید
علی بن محمد نیشابوری رازی بابا ابوالفتوح رازی و مالک تألیفات «مسائل المعدوم» و «دقائق الحقایق».
عبدالرحمن بن احمد خزاعی نیشابوری ملقب به اثرگذار نیشابوری.
روضه خوان عبدالجبار بن مقری رازی، دارای اسم و رسم به اثرگذار رازی.
حکم کننده حسن استرآبادی.
سید ابو صَمْصام ذوالفِقار.
حسن بن محمد طوسی فرزند روحانی طوسی.[۱۲]
ابوالقاسم محمود بن قدمت زمخشری؛ او معلم غیر شیعی ابوالفتوح و مالک تعبیر «کشاف» میباشد. ابوالفتوح در تعبیروتفسیر خود از زمخشری تحت عنوان مدرس خویش خاطر می‌نماید.[۱۳]
شاگردان

تصویر کتاب روض الجنان
ابن شهر آشوب مالک کتاب مناقب آل ابی طالب.
روحانی منتجب‌الدین رازی صاحب و مالک کتاب الفهرست.
ابن حمزه طوسی.
تاج‌الدین محمد بن حسین؛ فرزند ابوالفتوح.[۱۴]
اثرها

تصویر کتاب مناظره حسنیه
تعبیر و تفسیر روض الجنان و روح الجنان؛ این کتاب، مشهور‌ترین تاثیر ابوالفتوح رازی میباشد.
روح الاحباب و روح الالباب فی گستردن الشهاب؛ این کتاب، شرحی میباشد بر «شهاب الأخبار» از حکم کننده قضاعی شافعی و قضیه آن در حکمت‌ها، راهنمایی‌ها و امثال فرستاده اکرم(ص) میباشد.
رساله یوحنا؛ این کتاب از لهجه یک نفر مسیحی به اسم یوحنّا و در مورد امامت درج شده میباشد.
تبصرة العوام فی معرفة مقاله‌ها الانام؛ ابوالفتوح در‌این کتاب، درنگ‌های حسین بن منصور حلاج را انتقاد کرده و درخصوص‌های دیگر، از نسبت‌های ناروا به شیعه پاسخ داده و از تشیع امان کرده است.
مناظره حسنیه؛ مناظره دختری به اسم حُسنیه، معاصر هارون الرشید. این کتاب به لهجه فارسی و در ردّ اهل سنت درج شده و بارها یاور حلیة المتقین تاثیر علامه مجلسی و یا این که به‌شکل غیر وابسته چاپ گردیده‌است.
منهاج المناهج؛ در بازرسی مذهب اربعه و ثابت امامت.
رساله اذن.
تعبیر به لهجه عربی.[۱۵]
وعظ و خطابه
ابوالفتوح اهل وعظ بود و بدان وابستگی خیال و خاطر داشت تا آنجا که‌این دلبستگی تأثیری آشکار بر تعبیر و تفسیر وی گذاشته میباشد. منابر و مجالس خطابه وی مورد قبول همگان بود و موقعیتی ویژه داشت چنانکه بعضا‌ها به وی رشک می‌بردند و به جهت بدگویی حاسدان، مدتی از آن محروم شوید.[۱۶]

شخصیت روایی
جابر روایات فراوانی از فرستاده اکرم(ص) نقل نموده است؛ از این رو، او‌را حافظ سنّت نبوی و مُکْثِر در حدیث خوانده‌اند.[۳۶] در منابع روایی و سیره و تاریخ، به احادیث جابر استناد بسیار گردیده و احادیث او آیتم دقت مذهب ها اسلامی بوده میباشد. جابر در حوزه احکام فقاهتی مالک لحاظ بوده و فتوا می‌داده[۳۷] و از این رو، ذهبی [۳۸] او‌را مجتهد و دانا تشریفات مشهد خوانده میباشد.

جابر چندان جویای یافتن معارف فقاهتی بود که برای شنیدن بی‌واسطه حدیث نبی(ص) از یکی صحابه، به شام هجرت کرد. [۳۹] این اشتیاق، جابر را در نقطه پایان قدمت بر آن داشت که چندی همسایه منزل معبود خواهد شد تا احادیثی بشنود.[۴۰] وی در قضیه حدیث، شخصی خِبره و ظریف بود و در نقل خبرها و احادیث از رقابت‌ها و تعصبات خویشاوندان‌ای خودداری میکرد.[۴۱]

جابر افزون بر داستان‌هایی که به صورت بی واسطه از نبی اکرم(ص) نقل کرده، از روش صحابه و‌ گاهی تابعین نیز از وی قصه نموده است. علی بن ابی طالب(ع)، طلحة بن عبیدالله، عمار یاسر، معاذ بن جبل، و ابو سعید خدری برای مثال صحابه‌ای می‌باشند که جابر از آن‌ها داستان نموده است. [۴۲]

امام باقر(ع)، و نیز امام درستگو(ع) و امام کاظم(ع) به گزارش امام باقر(ع)، یکسری حدیث نبوی را از جابر نقل کرده‌اند.[۴۳]

اسم جابر در سلسله راویان بعضی از روایات دارای اسم و رسم شیعی آمده میباشد، به عنوان مثال در نقل حدیث غدیر، [۴۴] حدیث ثقلین، [۴۵] حدیث شهر دانش،[۴۶] حدیث جایگاه، [۴۷] حدیث رد الشمس[۴۸]و حدیث بند الابواب. [۴۹] همینطور او راوی حدیث جابر بوده که در آن، فرستاده پروردگار(ص) امامان بعد از خویش را مذکور میباشد.[۵۰] و نیز خصوصیت‌های حضرت مهدی(عج) را شناسانده میباشد.[۵۱]حدیث لوح مثلا روایات مشهوری میباشد که جابر آن را داستان کرده و اسم‌های ائمه اثناعشر جانشینان فرستاده(ص) در آن آمده میباشد.[۵۲]

رینگ درسی
جابر در مسجد النبی رینگ درس داشت و حدیث املا میکرد و شماری از تابعین زیرا سعید بن مُسیب، حسن بن محمد بن حنفیه، عطاء بن أبی رباح، مجاهد بن جَبر، عمرو بن دینار مکی، عامر بن شراحیل شعبی، و حسن بصری[۵۳] حدیث اورا می‌نوشتند.[۵۴]

فقه و تعبیروتفسیر
ذهبی [۵۵] از وی با تیتر مُفتی مدینه خاطر نموده است. پزشک معالج موسی بن علی بن محمد الامیر گزارش جامعی از نظرها فقاهتی جابر را از منابع متعدد روایی کسب و با تیتر جابر بن عبدالله و فقهه به چاپ رسانده میباشد.[۵۶]

در تعبیر قرآن مهربان، از جابر احادیث اکثری نقل گردیده‌است.[۵۷] آرایتفسیری جابر درباره برخی آیه‌ها قرآن، همسو با طریقه تفسیری شیعه میباشد.[۵۸]

در منابع امامیه
شخصیت جابر در منابع رجالی امامیه با شخصیت و گزینه تأیید شمرده گردیده‌است. در بعضا منابع رجالی آمده میباشد که جابر، به جهت آوازه روایاتی که در مدح وی رسیده، نیازی به توثیق ندارد.[۵۹]

او از اصحاب ائمه (ع)، از امام علی(ع) تا امام باقر(ع)، دانسته شد‌ه‌است؛ [۶۰] البته می بایست دقت داشت که جابر در حین امامت امام سجاد(ع) از جهان رفت و امام باقر(ع) هنگام مرگ جابر، در زمان کودکی یا این که نوجوانی به رمز میبرد؛ از این رو، نمی‌اقتدار جابر را از اصحاب امام باقر(ع) دانست. [۶۱]

گرچه جابر در ماجرای سقیفه از یاران حضرت علی(ع) عدم وجود، چندی آن گاه به وی پیوست و از یاران بامسئولیت و مخلص اهل‌بیت(ع) شد.[۶۲] کَشّی، [۶۳] جابر را از اعضای گروهی دانسته میباشد که جان نثار حضرت علی(ع) و همواره گوش به امر آن حضرت بودند. این دسته به «‌شرطة الخمیس‌» آوازه داشتند.[۶۴]

اثرها
روایات مسند جابر، که از روش منابع روایی اهل سنت نقل گردیده‌است، به ۵۴۰ حدیث می رسد که بخاری و مسلم در نقل ۵۸ حدیث آن حادثه دارا هستند. [۶۵] احمد بن حنبل احادیث جابر را در مسند خویش[۶۶] گرد آورده میباشد. ورژن خطی مسند جابر بن عبداللّه، به ماجرا ابوعبدالرحمان عبداللّه بن احمد بن محمد بن حنبل، در خزانة الرباط (در مغرب) جانور میباشد[۶۷] که احتمالاً به عبارتی احادیث جابر در مسند احمد بن حنبل میباشد. حسین واثقی نیز احادیث جابر را از منابع روایی شیعه دستیابی کرده و در کتاب خویش، جابربن عبداللّه الانصاری حیاته و مسنده، به چاپ رسانده میباشد.

مهم ترین اثری که در منابع از وی خاطر گردیده، صحیفه جابر میباشد. این صحیفه را، که مثال‌ای از دیرین‌ترین شکل‌های تدوین حدیث میباشد، سلیمان بن قیس یشکری عده کرده ولی به سبب ساز درگذشت زودهنگام سلیمان، راویان دیگر فارغ از تلاوت و شنیدن از متن صحیفه نقل کرده‌اند[۶۸] ورژن‌ای از این صحیفه در گروه شهید علی پاشا در کتابخانه سلیمانیه استانبول جانور میباشد.[۶۹]

محبت اهل بیت(ع)
توصیه به محبت علی (ع)
در نگاه جابر، علی(ع) چنان مقامی داشت که در حین حیات نبی اکرم(ص)، واحد سنجش حق تلقی میشد و منافقان را با بغض داشتن به وی می‌شناختند.[۷۰] حرف دارای اسم و رسم جابر درباره حضرت علی(ع) «علیٌّ خَیر البشر» (علی شایسته ترینِ بشر‌ها میباشد)، الهام‌نصیب مؤلف شیعی، جعفر بن احمد قمی شد تا در کتابش به اسم نوادر الاثر فی علی نه البشر، یک‌سوم احادیث خویش را از جابر نقل نماید.[۷۱]

جابر و رخداد عاشورا
در هنگام وقوع واقعه کربلا و شهید شدن امام حسین (ع)، جابر پیرمردی سالخورده بود و در مدینه اقامت داشت. در اربعین شهید شدن امام حسین(ع)، جابر به هم پا عطیه عوفی برای زیارت امام حسین(ع) به کربلا رفت و اولی زائر آن امام بود.[۷۲]

او که آن هنگام نابینا گردیده بود، در فرات غسل کرد، خویش را خوشبو ایجاد کرد و قدم‌های خرد برداشت تا رمز قبر حسین بن علی(ع) آمد و با موعظه عطیه، دست روی قبر بنیان و بیهوش شد، هنگامی به هوش آمد، سه توشه اظهار کرد: یا این که حسین! آنگاه بیان کرد: «حَبیبٌ لا یجیبُ حَبیبَهُ. ..» ( دوست جواب دوستش را نمی دهد...؟!) سپس زیارتی خواند و روی به بقیه شهداء کرد و آن ها را هم زیارت نمود.[۷۳]

نخست امامت امام سجاد(ع) یاران او انگشت‌شمار بودند و جابر نیز از اندک یاران آن امام بود.[۷۴]

دیدار امام باقر(ع)
نوشته ی علمیٔ اساسی: حدیث جابر
اجرای ملاقات جابر بن عبداللّه با امام باقر (ع) در منابع گزارش شد‌ه‌است.[۷۵] جابر از فرستاده اکرم (ص) شنیده بود که تو چندان قدمت می کنی که فرزندی از ذریه اینجانب و همنام من‌را ملاقات میکنی، وی شکافنده دانش (یبْقَرُالعلم بَقْراً) میباشد، پس درود منرا به وی برسان.[۷۶] جابر پیوسته به‌دنبال یافتن این فرزند بود تا جایی که در مسجد مدینه صدا میکرد: «‌یا این که باقَرالعلم»، آخر و عاقبت روزی محمدبن علی(ع) __ که در آن فرصت در سنین نوجوانی یا این که جوانی بود __ را یافت و کلام فرستاده (ص) را یادآور شد، او را بوسید و درود رسول (ص) را به وی رساند.[۷۷]

عیب گیری آئین
نوشته‌ی علمیٔ مهم: انتقاد آیین
خطاها پایین با آئین مرتبط در لحاظ گرفته می شود: تعارض با دانش، محصور کردن آزادی‌ها، توهم، ادعای داشتن واقعیت مخصوص، هراس از مجازات، حس گناه، تغییرناپذیری، ساخت‌و‌ساز هراس، زد خورد‌های داخلی، غیر منطقی بودن، توجیه خشونت ، محدودیت حقوق و دستمزد زنان، دیرین بودن، تداوم فرقه فرقه شدن، آزار و شکنجه، تعصب، رد بینش کلان‌خیس، ساختارهای اجتماعی، آداب و رسوم خیره کننده، رابطه ها تیره با رهروان مذهب‌ها متعدد، ساختار آیین، سرکوب کنجکاوی، استعمال از آن تحت عنوان ابزاری برای در دست گرفتن و تشریفات مشهد عدم وضوح[۱۶]

کنت لوسی معلم فلسفه و آئین در دانشکده نوادا نظریه دارااست که نقص‌ مهم ادیان در طریق‌ای میباشد که اکثر عموم به آیین خویش می‌رسند، یعنی. فراهم کردن اعتقادات از روش شخصیت‌های مقتدر در زمان کودکی خویش. اکثر اعضای مجموعه‌های مذهبی معتقدند که‌این عقاید به عبارتی چیزی میباشد که در کودکی به آنان یادگرفتن داده شد‌ه‌است. در حالتی که کسی مسلمان میباشد، بدین برهان میباشد که مسلمان گردیده است. درصورتی که یک کدام از مورمون میباشد، به‌این استدلال میباشد که پدر و مادر مورمون بودند. چنانچه در خانواده‌ای کاتولیک، یهودی یا این که هندو تعالی گردید، به احتمال زیاد شما عضوی از آن آئین خواهید بود. ولی این به‌طور جهانی راستگو وجود ندارد. گاهی اشخاص در بزرگسالی به باورهای مذهبی جدیدی دست مییابند البته هنگامی این واقعه میفتد، اکثر زمان ها فیض تأثیر بعضا اشخاص کاریزماتیک میباشد. در فیض این واقعیت ذاتی یا این که صحت آموزه‌ها وجود ندارد که سبب ساز اعتقادات میشود، بلکه اطمینان در فیضٔ قدرت فردی اشخاص با نفوذی میباشد که نوپا را تبارک کرده یا این که یادگرفتن داده‌اند.[۱۶]

اکثری از بی‌خدایان بر این اعتقاد و باور می‌باشند که «برخلاف دانش که رازهای ناگشوده را چالشی برای جواب‌گویی مییابد، آئین صرفا ناشناخته‌ها را تقدیس می‌نماید».[۱۷] البته این زمینه را آئین یاران ادیان متفاوت به عنوان مثال اسلام رد می‌نمایند زیرا نظریه دارا هستند زمینهٔ لا ادری‌گری بسیار در بین آنها معدود میباشد و دلایل زیادی برای ثابت موضوعاتی که برای آنها تقدس قائلند ذکر می‌نمایند.[۱۸]

برخی قائلند انگیزه وجود ادیان همت تیم‌ای از آدم‌ها برای توجیه پدیده‌هایی که هنوز با عقل و کوچک خویش توضیحاتی برای آن نیافته‌اند میباشد.[۱۹]

بشر‌ها به مراد پشتیبانی از خویش و همینطور به خیال رتبه‌ای از نیاز، به مراسم، عادت‌ها، دعا ها، التماس‌ها و قربانی کردن‌هایی رو میاورند که تیم آنها آئین نامیده می شود.[۶]

همینطور در تعبیری دیگر آئین کارایی آدم برای تماس با «ماوراءالطبیعه‌ای» میباشد که اکثری آن را خیالی میدانند.[۶]

آلبرت اینشتین می گوید: «علم صرفا میتواند چیستی را مشخص و معلوم داراست، البته خیر آنچه را می بایست باشد و گونه های قضاوت‌های ارزشی فارغ قلمرو آن باقی خواهد ماند.[۲۰] از جهت دیگر آئین فقط ذهن ها و ایفا انسانی را نظارت می‌نماید، آئین نمی‌تواند معقولانه از حقایق و ارتباط ها دربین آنان حرف گوید… ولی در حال حاضر قلمرو دانش و آیین تماماً از یکدیگر جداگانه گردیده‌است، علی‌رغم اینکه میان آنان ارتباط ها دو جانبه و تعلق‌های حاذق وجود داراست. هر یک‌سری ممکن میباشد مذهب غرض‌ها را مشخص و معلوم سازد ولی این دانش میباشد که به ما امداد می‌نماید بدین مقصود‌ها برسیم.»

جستارهای متعلق

منزل حضرت فاطمه(س)
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: منزل حضرت فاطمه(س)
منزل حضرت علی(ع) و حضرت زهرا(س) در کنار مسجد النبی قرار داشت. این منزل دو در داشت که یکی‌از به مسجد گشوده می شد و حضرت هنگام نماز از آن وارد مسجد می‌شدند و در دیگری هم به خارج مسجد گشوده می‌­شد که رفت آمد هر روزه از آن شکل می‌گرفت. در ماجرای بند الابواب به‌این منزل اشاره تشریفات مشهد گردیده‌است.

از این منزل در اکثر احادیث شیعه و سنی با تیتر «بیت‌ فاطمه» یا این که «حجرة فاطمه» حافظه شد‌ه‌است.[۵۶] در عصر‌های آتی و در بسط مسجد النبی این منزل وخیم گردیده است و امروزه در محدوده بارگاه نبی(ص) جای‌دارد.

منزل کلثوم بن هدم و سعد بن خیثمه
در حوزه‌ قبا جای های مختلفی وجود داشته که در حال حاضر از در میان رفته میباشد. به عنوان مثال منزل کلثوم بن هِدْم و سعد بن خثیمه، که‌این دو منزل محل فرود داخل شدن پیامبر آفریدگار(ص) بعداز مسافرت و محل معاش شماری از مهاجران ابتدا به مدینه بوده میباشد.[۵۷]

چاه اریس
اَریس در لغت اهل شام،به معنای«فلاح»میباشد. چاه سابق الذکر را به اسم بئر اریس، بئر خاتم و«بئر النبی» هم می‌نامند. از این چاه ده‌ها توشه در مصادر تاریخی و حدیثی حافظه گردیده است.عمده‌ترین آن ها اشاره به جریان افتادن انگشتر فرستاده آفریدگار(ص) در حین عثمان و بوسیله او در آن چاه میباشد.[۵۸]

قبر محمد صاحب و مالک نفس زکیه
قبر محمد بن عبدالله بن الحسن بن الحسن علیه‌السلام در حیطه‌ای فی مابین مغرب و شمال شهر در حوالی کوه سلع میباشد.[۵۹]

اتفاق ها اساسی تاریخی مدینه
نبرد با بنی‌قینقاع
نوشته‌ی علمیٔ مهم: غزوه بنی‌قینقاع
بَنی‌قَینُقاع اول قوم و قبیله از یهودیان مدینه بودند، که عهد خویش با فرستاده(ص) را شکستند[۶۰] و فرستاده بعد از اتمام حجت با آنان،[۶۱] در ۱۵ شوال سال دوم هجری علیه آن‌ها اعلام نبرد کرد.[۶۲] بر پایه ی بعضا گزارش‌ها، این اتفاق بعد از آن فیس بخشید که مردی یهودی، با تعرُّض به زنی مسلمان، بخشی از تن او‌را برهنه کرد.[۶۳] در بعد از آن مرد مسلمانی به کمک زن رفت و آن یهودی را به قتل رساند.[۶۴] دیگر یهودیان نیز به آن مسلمان حمله کرده، او را کشتند و در ادامه این قصه تضارب مسلمان‌ها با یهودیان شدید شد.[۶۵] با شروع نزاع بنی‌قینقاع، یهودیان به قلعه‌های خویش رفتند و رسول به زمان پانزده روز آن‌ها را در قلعه‌هایشان محاصره کرد.[۶۶] بعداز سپری شد پانزده روز یهودیان بنی‌قینقاع در قبال فرستاده تسلیم شدند.[۶۷] به فرمان رسول، بنی‌قینقاع به ناحیه شام تبعید و در حوزه‌ اِذرَعات مستقر شدند.[۶۸]

مبارزه با یهودیان بنی نضیر
نوشته‌علمیٔ اساسی: غزوه بنی نضیر
روزی نبی به دژ بنی نضیر رفت، و یهودیان، قصد به قتل فرستاده گرفتند، از این رو به پشت بام رفتند و خواستند از روی آن سنگی را بر رمز نبی بیندازند، اما رسول به امداد وحی الهی باخبر شد و بلافاصلهً از دژ بیرون شد، و به بنی نضیر امرکرد که اکنون که عهد و پیمان را شکستید، از مدینه بیرون گردید.[۶۹]

مبارزه با یهودیان بنی قریظه
نوشته ی علمیٔ مهم: غزوه بنی قریظه
یهودیان بنی‌ قریظه بعد از اخراج بنی نضیر قول خویش را نقض کردند و به هم پا قریش و کفار دیگر نزاع احزاب را به منش‌انداختند، و یک توشه هم شبیخون زدند[۷۰] البته در غایت با همیاری یک جدید مسلمان، توافق آن‌ها با کفّار به هم خورد، و در فیض از همیاری با احزاب عرب بازایستادند.[۷۱] بعد از اتمام مبارزه احزاب، نبی به سراغ یهودیان بنی قریظه رفتند و آن‌ها را محاصره نمودند. بعداز حدود یک ماه، بنی قریظه تسلیم شد،[۷۲] و حکم به اعدام مردان و اسارت زنان و کودک ها وی صادر شد.

رخداد حره
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: اتفاق حره
رخداد حره از جنایات تعالی امویان د ر فرصت حکومت یزید بعد از به شهیدشدن رساندن امام حسین علیه‌السلام میباشد. این رخداد مرتبط با قیام عموم مدینه علیه حکومت یزید بن معاویه به رهبری عبدالله بن حَنظَلة بن ابی‌ عامر در سال ۶۳ قمری میباشد.

یزید سپاهی ۵ هزار نفری رابه فرماندهی مسلم بن عقبه، به مدینه ارسال کرد. این سپاه قیام عموم را با خشونت بسیار سرکوب کرد. درین رخداد بخش اعظمی از عموم مدینه، مثلا ۸۰ بدن از صحابه فرستاده(ص) و ۷۰۰ بدن از حافظان قرآن کشته شدند و غارت اموال و نوامیس عموم به بازه زمانی سه روز برای سپاهیان شام مجاز شمرده شد و آن‌ها از هیچ جنایتی فروگذار نکردند.[۷۳]

قیام نفس زکیه
نوشته ی علمیٔ اساسی: قیام محمد بن عبدالله بن حسن
محمد نفس زکیه در طول خلافت منصور عباسی در سال ۱۴۵ قمری و در مدینه قیام کرد. عموم مدینه، بالاخص محدثین مدینه مثلا صاحب و مالک بن انس، به طرفداری از نفس زکیه برخاسته و بیعت با منصور را به خیال و خاطر کراهت و تحمیل، غیر دارای اعتبار دانستند. در تضارب دو لشکر در مدینه، سپاه نفسِ زکیّه باخت خورد و وی کشته شد و بدنش را در بقیع دفن کردند.[۷۴]

اتفاق فخ
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: اتفاق فخ
حسین فخی در ذی‌القعده سال ۱۶۹ق در مدینه قیام کرد.[۷۵] همت کارداران حکومت در مدینه برای رویارویی با حسین فخی سود‌ای نداشت و به باخت و کشته شدن تنی چند از آن‌ها انجامید.[۷۶] سازه بر نقل طبری، اشراف قیام‌کنندگان بر مدینه صرفا یازده روز به درازا کشید.[۷۷] صاحب و مالک فخ شخصی به اسم دِنیار خُزاعی را والی مدینه کرد و خویش یاور با سیصد نفر از یارانش[۷۸] در ۲۴ ذی‌القعده سمت مکه تکان کرد.[۷۹]

عباسیان با سپاهی چهار هزار نفری در ۸ ذی‌الحجه (روز ترویه) در محلی به اسم «فَخّ» با سپاه حسین رو در روی هم قرار گرفتند.[۸۰] فرمانده عباسی به حسین دفاع اعطا کرد، ولی حسین نپذیرفت و در نبردی که درگرفت، حسین و گردآوری متعددی از یارانش به شهید شدن رسیدند.[۸۱] همینطور گروهی از یاران حسین اسیر شدند و بعضا دیگر گریختند.[۸۲] بنی‌العباس تنی چند از اسیرها را کشتند[۸۳] و تنی چند از اسیرها یار و همدم با سرهای شهدا به بغداد نزد هادی عباسی رسول شدند.[۸۴]

منابع مدینه‌شناسی
لحاظ به اهمیتی که شهر مدینه برای مسلمان‌ها داراست، از سده‌های اولیه بعداز مسافرت، کتاب‌هایی با مسئله معرفی این شهر و نشانه دادن فضیلت‌های آن نوشتن گشته میباشد که بعضی از آنان مفقود و بعضا درحال حاضر در دسترس‌اند. در عصر معاصر نیز اثراتی به گویش‌های گوناگون دراین مورد نگاشته گردیده‌است.

منابع سابق
از اول اثرها مدینه‌شناسی که امروزه در دسترس وجود ندارد، خبرها المدینه نوشته ابن زَباله (م.حدود۲۰۰ق.)[۸۵] و دیگر، کتاب خبر ها المدینه منسوب به زبیر بن بکار (۱۷۲-۲۵۶ق.)[۸۶] میباشد. هرچند این دو کتاب مفقود گردیده‌اند، البته منابع آجل از آن ها نقل عهد کرده و اکثری از مطالب آنان‌را مراقبت نموده‌اند.
فضائل المدینه، تألیف ابی سعید الجندی الیمنی المکی (درگذشت: ۳۰۸ هجری قمری)،از حیث سوابق و عمر، چهار‌مین کتابی میباشد که از اولِ اسلام تا به امروز درمورد مدینه، شهرپیامبر ـ ص ـ به کتابت درآمده میباشد. و بعداز تاریخ المدینه ابن شبه، (درگذشت:سال ۲۶۲ ق.)از مداقه به سزائی شامل است.[۸۷]
از مهمترین و جامع‌ترین اثرها دیرین درباره مدینه کتاب وفاء الوفا بأخبار‌ دار المصطفی از نورالدین علی بن احمد سمهودی (م ۹۱۱) در چهار جلد میباشد. این تاثیر که به مدل دایرة المعارف نگاشته شد‌ه‌است، از نقل‌های قدیمی و پژوهش ها نو درباره تاریخ این شهر مقدس و در نوع خویش اثری معدود نظیر میباشد. سمهودی درین تاثیر خویش از کتاب‌های اکثری به کارگیری کرده که امروزه در دسترس ما قرار ندارد. ضمن این، خویش او گام به گام شهر را پایین پا گذارده و اثرها تاریخی را شناسایی نموده است. خلاصه‌ای از متن عربی این کتاب، به عنوان «خبر ها مدینه» بیش تر از سیصد سال پیش به فارسی درآمده که به سال ۱۳۷۶ خورشیدی به وسیله انتشار مشعر چاپ گردیده‌است.[۸۸]
منابع معاصر
در روزگار معاصر نیز کتاب‌هایی قابل توجه در معرفی مدینه به گویش‌های متعدد نگاشته گردیده است که برخی از آن‌ها عبارتند از:

فصول اینجانب تاریخ المدینة المنوره از علی حافظ به لهجه عربی: مؤلف، یکی‌از محققان پررنگ یک‌سری دهه اخیر در تاریخ مدینه و اثر ها شرعی- تاریخی آن شهر میباشد که نتیجه ها پژوهش ها خویش را در‌این کتاب آماده آورده میباشد.[۸۹]
مدینه‌شناسی به فارسی: این کتاب از محمد باقر نجفی متفحص اهل ایران و یکی‌از کامل‌ترین اثرها پژوهشی و تحقیقی میباشد که به گویش فارسی درباره مدینه نشر یافته میباشد. مجلد در آغاز آن درباره مساجد و برخی از اثرها تاریخی مدینه و مجلد دوم درباره جغرافیای پیکار‌های فرصت نبی خداست. این کتاب در آلمان به چاپ رسیده و دربردارنده تصویرها و نقشه‌های فراوانی میباشد.[۹۰]
معالم المدینة المنورة میان العمارة و التاریخ به لهجه عربی: این کتاب تاثیر مخلوق العزیز کَعکی میباشد و آن را جامع‌ترین اثری دانسته‌اند که در سال‌های اخیر درباره تاریخ مدینه مندرج میباشد.[۹۱]
افزون بر این اثر ها، کتاب‌هایی دیگر مانند کتاب المساجد الاثریة فی المدینة المنوّرة(تاثیر محمد الیاس بنده الغنی) درباره موضوعات مربوط به مدینه نگاشته گردیده‌اند که فارسی‌زبانان برخی از آن‌ها را به فارسی نیز ترجمه کرده‌اند.[۹۲]

پانویس