روضه خوان محمود بن عبدالکریم بن یحیی شبستری، عارف و شعر سرا نام دار آذربایجانی در قرن هشتم. مهمترین و مشهورترین تاثیر او باغ رمز، از اثر ها شایان توجه و تأثیرگذار در تامل نظری تاریخ عرفان اسلامی میباشد. دربارۀ معاش وی داده ها اندکی در مشت میباشد. ظاهرا در نیمۀ دوم قرن هفتم در شبستر چشم به جهان گشود.[۱] بعضا پژوهشگران متأخر، از روی تذکرههایی که وفات اورا در ۷۲۰ق و قدمت او را ۳۳ سال نوشتهاند، به دنیا آمدن اورا در ۶۸۷ق دانستهاند.[۲] کنیه وی سعدالدین[۳] و یا این که نجمالدین تشریفات مشهد بوده میباشد.[۴]
گفتهاند که شبستری به مصر، شام، حجاز، بغداد، یمن، اندلس و قفقاز مسافرت کرد.[۵] براون نیز مینویسد وی تمامی قدمت خویش را در تبریز به راز پیروزی.[۶] بعضی گفتهاند وی در کرمان وصلت کرد و صاحب و مالک فرزند شد و بعضی نوادگان وی اهل دانشاند و به خواجگان آوازه داراهستند.[۷] البته لویزن اعتقاد دارد او فرزندی نداشته میباشد.[۸]
وی در علم ها سنجیده و منقول به جامعیت رسید.[۹] تاثیر معروف وی باغ سر از اثرها شایان توجه و تأثیرگذار در فکر نظری تاریخ عرفان اسلامی میباشد.[۱۰]
درگذشت
بیشتر تذکرهنویسان درگذشت شبستری را میان ۷۱۸ق و ۷۲۰ق دانستهاند.[۱۱] از این بین، سال ۷۲۰ق که روی سنگ قبر وی هم درج شده، مشهورتر میباشد. ابن کربلایی که تاریخ وفات بهاءالدین یعقوب، مدرس شبستری، را سال ۷۳۷ق ضبط کرده، نوشته میباشد که شبستری را، به وصیت خودش، زیر پای استادش دفن کردند. بر این مبنا، شبستری تا ۷۳۷ زنده بوده میباشد.[۱۲]
مذهب
در کتاب روشن بختیطومار منسوب به شبستری[۱۳]، به سنّی بودن او و تقلید وی در فروع از اشعری تصریح شدهاست. با وجود این، بعضا با استناد به کتاب مرآت المحققین، که منسوب به شبستری میباشد، معتقدند وی شیعه بوده میباشد.[۱۴] هانری کربن[۱۵] نیز انگیزه پدیدآمدن این حیث را وجود تفسیرهای مختلف شیعه ها، بهویژه اسماعیلیان، بر باغ سر او دانسته میباشد.[۱۶]
اثرها
شبستری، به تصریح خودش[۱۷]، پیش از سرودن باغ رمز رسائلی نوشته بوده میباشد.
باغسر
تیمای میباشد حاوی یک زمان عرفان نظری و تعالیم ابنعربی در پوسته شعر فارسی با ۶۴ قسمت که اول قسمت آن سرآغاز و قسمت آخرش خاتمه میباشد. استارت کتاب با این ابیات میباشد. باغ رمز یکیاز متن ها مطرح در مورد عرفان نظری میباشد.[۱۸]
خوشبختیطومار
ابن کربلایی[۱۹]، هدایت[۲۰] و بغدادی[۲۱] روشن بختیطومار را جزو اثرها شبستری ضبط کردهاند. این کتابِ کلامی -عرفانی، به نظم و مشمول چهار باب دربارۀ معرفت ذات واجب الوجود و صفات و اسماء و افعال اوست.
شایان توجه اینکه شبستری بهروزیطومار بسیار خلاف با شبستری باغرمز میباشد. بهروزیطومار بر اساس نگاهی شریعتمدارانه به توحید میباشد و در آن از منظر متکلمی متعصب به طرد و رد فرقهها و مسالک گمراه پرداخته گردیده است[۲۲]؛ ولی باغسر بر پایۀ ذوق و سلیقه و درحال حاضر میباشد. حتی درصورتی که روشن بختیطومار از شبستری باشد، از بیت ۳۳۴ تا ۳۵۱ آن[۲۳] الحاقی به حیث میرسد، چون این ۱۸بیت، که وصفالحال شعر سرا میباشد، با ابیات دیگر ابواب هیچ سنخیتی ندارد، و نیز در حالتیکه شعر سرا میخواست تفصیل درحال حاضر خویش را بدهد چرا به مکان مقدمۀ کتاب، آن را در فصل دوم، که دربارۀ توحید میباشد، گنجانده با اعتنا به اینکه شعر سرا دراین ۱۸ بیت به شاگردی خویش در مدرسه ابنعربی تصریح نموده است، در حالتیکه صدق انتساب روشن بختیطومار به شبستری محرز گردد، مشخص میگردد که وی از مدرسه ابن عربی متأثر بوده و از منظر این مدرسه به سرودن باغسر پرداخته میباشد.
حق الیقین
ابنکربلایی، رضاقلی خان هدایت و اسماعیل پاشا بغدادی[۲۴] حقالیقین را نیز از شبستری دانستهاند. این کتاب دربرگیرنده ۸ باب و دربارۀ عرفان نظری میباشد. با اینکه سابقترین ورژنهای حقالیقین وابسته به قرن یازدهم میباشد[۲۵] و در بالا و انتهای کتاب، مؤلف به اسم خویش اشاره نکرده و صرفا در اولِ کتاب، کاتب، آن را از تصنیفات شبستری شمرده میباشد[۲۶]، البته زرینکوب[۲۷] و لویزن[۲۸] معتقدند کهاین تاثیر در شکل و محتوا مشابه باغرمز میباشد و نویسندۀ آن شبستری میباشد.
مرآت المحققین
حاجی خلیفه[۲۹] و نفیسی[۳۰] مرآت المحققین را به شبستری نسبت دادهاند. این کتاب مشمول ۷باب و دربارۀ معرفت نفس و خداست. مرآت را به ابن سینا، نجمالدین شیرازی، نصیرالدین طوسی و روضه خوان احمد جامی نیز منسوب کردهاند.[۳۱] افزون بر این، مؤلف خیر در بالا و خیر در انتهای کتاب، اسم خویش را بیان نکرده و تنها کاتب، در نقطه نهایی کتاب، آن را به شبستری نسبت داده میباشد.[۳۲] با وجود این، زرینکوب[۳۳] در صدق انتساب آن به شبستری اعتقاد دارااست.[۳۴]
پانویس
مراجعه کنید به شیروانی، ریاضالسیاحة، ۱۳۳۹ش، ص۸۹ ؛ هدایت، ریاضالعارفین، ۱۳۴۴ش، ص۲۲۱
مشحون، گستردن اکنون و مثال اثرها روحانی محمود شبستری، ۱۳۱۵ش، ص۱۲ ؛ زرینکوب، کاوش در تصوف، ۱۳۵۷ش، ص۳۱۸
رک: تبریزی، سفینه تبریز، ۱۳۸۱ش، ص۷۳۳ ؛ ابنکربلایی، روضات الجنان و جناتالجنان، ۱۳۴۹ش، ج ۲، ص۸۸
روضه خوان محمود بن عبدالکریم بن یحیی شبستری، عارف و شعر سرا نام دار آذربایجانی در قرن هشتم. مهمترین و مشهورترین تاثیر او باغ رمز، از اثر ها شایان توجه و تأثیرگذار در تامل نظری تاریخ عرفان اسلامی میباشد. دربارۀ معاش وی داده ها اندکی در مشت میباشد. ظاهرا در نیمۀ دوم قرن هفتم در شبستر چشم به جهان گشود.[۱] بعضا پژوهشگران متأخر، از روی تذکرههایی که وفات اورا در ۷۲۰ق و قدمت او را ۳۳ سال نوشتهاند، به دنیا آمدن اورا در ۶۸۷ق دانستهاند.[۲] کنیه وی سعدالدین[۳] و یا این که نجمالدین تشریفات مشهد بوده میباشد.[۴]
گفتهاند که شبستری به مصر، شام، حجاز، بغداد، یمن، اندلس و قفقاز مسافرت کرد.[۵] براون نیز مینویسد وی تمامی قدمت خویش را در تبریز به راز پیروزی.[۶] بعضی گفتهاند وی در کرمان وصلت کرد و صاحب و مالک فرزند شد و بعضی نوادگان وی اهل دانشاند و به خواجگان آوازه داراهستند.[۷] البته لویزن اعتقاد دارد او فرزندی نداشته میباشد.[۸]
وی در علم ها سنجیده و منقول به جامعیت رسید.[۹] تاثیر معروف وی باغ سر از اثرها شایان توجه و تأثیرگذار در فکر نظری تاریخ عرفان اسلامی میباشد.[۱۰]
درگذشت
بیشتر تذکرهنویسان درگذشت شبستری را میان ۷۱۸ق و ۷۲۰ق دانستهاند.[۱۱] از این بین، سال ۷۲۰ق که روی سنگ قبر وی هم درج شده، مشهورتر میباشد. ابن کربلایی که تاریخ وفات بهاءالدین یعقوب، مدرس شبستری، را سال ۷۳۷ق ضبط کرده، نوشته میباشد که شبستری را، به وصیت خودش، زیر پای استادش دفن کردند. بر این مبنا، شبستری تا ۷۳۷ زنده بوده میباشد.[۱۲]
مذهب
در کتاب روشن بختیطومار منسوب به شبستری[۱۳]، به سنّی بودن او و تقلید وی در فروع از اشعری تصریح شدهاست. با وجود این، بعضا با استناد به کتاب مرآت المحققین، که منسوب به شبستری میباشد، معتقدند وی شیعه بوده میباشد.[۱۴] هانری کربن[۱۵] نیز انگیزه پدیدآمدن این حیث را وجود تفسیرهای مختلف شیعه ها، بهویژه اسماعیلیان، بر باغ سر او دانسته میباشد.[۱۶]
اثرها
شبستری، به تصریح خودش[۱۷]، پیش از سرودن باغ رمز رسائلی نوشته بوده میباشد.
باغسر
تیمای میباشد حاوی یک زمان عرفان نظری و تعالیم ابنعربی در پوسته شعر فارسی با ۶۴ قسمت که اول قسمت آن سرآغاز و قسمت آخرش خاتمه میباشد. استارت کتاب با این ابیات میباشد. باغ رمز یکیاز متن ها مطرح در مورد عرفان نظری میباشد.[۱۸]
خوشبختیطومار
ابن کربلایی[۱۹]، هدایت[۲۰] و بغدادی[۲۱] روشن بختیطومار را جزو اثرها شبستری ضبط کردهاند. این کتابِ کلامی -عرفانی، به نظم و مشمول چهار باب دربارۀ معرفت ذات واجب الوجود و صفات و اسماء و افعال اوست.
شایان توجه اینکه شبستری بهروزیطومار بسیار خلاف با شبستری باغرمز میباشد. بهروزیطومار بر اساس نگاهی شریعتمدارانه به توحید میباشد و در آن از منظر متکلمی متعصب به طرد و رد فرقهها و مسالک گمراه پرداخته گردیده است[۲۲]؛ ولی باغسر بر پایۀ ذوق و سلیقه و درحال حاضر میباشد. حتی درصورتی که روشن بختیطومار از شبستری باشد، از بیت ۳۳۴ تا ۳۵۱ آن[۲۳] الحاقی به حیث میرسد، چون این ۱۸بیت، که وصفالحال شعر سرا میباشد، با ابیات دیگر ابواب هیچ سنخیتی ندارد، و نیز در حالتیکه شعر سرا میخواست تفصیل درحال حاضر خویش را بدهد چرا به مکان مقدمۀ کتاب، آن را در فصل دوم، که دربارۀ توحید میباشد، گنجانده با اعتنا به اینکه شعر سرا دراین ۱۸ بیت به شاگردی خویش در مدرسه ابنعربی تصریح نموده است، در حالتیکه صدق انتساب روشن بختیطومار به شبستری محرز گردد، مشخص میگردد که وی از مدرسه ابن عربی متأثر بوده و از منظر این مدرسه به سرودن باغسر پرداخته میباشد.
حق الیقین
ابنکربلایی، رضاقلی خان هدایت و اسماعیل پاشا بغدادی[۲۴] حقالیقین را نیز از شبستری دانستهاند. این کتاب دربرگیرنده ۸ باب و دربارۀ عرفان نظری میباشد. با اینکه سابقترین ورژنهای حقالیقین وابسته به قرن یازدهم میباشد[۲۵] و در بالا و انتهای کتاب، مؤلف به اسم خویش اشاره نکرده و صرفا در اولِ کتاب، کاتب، آن را از تصنیفات شبستری شمرده میباشد[۲۶]، البته زرینکوب[۲۷] و لویزن[۲۸] معتقدند کهاین تاثیر در شکل و محتوا مشابه باغرمز میباشد و نویسندۀ آن شبستری میباشد.
مرآت المحققین
حاجی خلیفه[۲۹] و نفیسی[۳۰] مرآت المحققین را به شبستری نسبت دادهاند. این کتاب مشمول ۷باب و دربارۀ معرفت نفس و خداست. مرآت را به ابن سینا، نجمالدین شیرازی، نصیرالدین طوسی و روضه خوان احمد جامی نیز منسوب کردهاند.[۳۱] افزون بر این، مؤلف خیر در بالا و خیر در انتهای کتاب، اسم خویش را بیان نکرده و تنها کاتب، در نقطه نهایی کتاب، آن را به شبستری نسبت داده میباشد.[۳۲] با وجود این، زرینکوب[۳۳] در صدق انتساب آن به شبستری اعتقاد دارااست.[۳۴]
پانویس
مراجعه کنید به شیروانی، ریاضالسیاحة، ۱۳۳۹ش، ص۸۹ ؛ هدایت، ریاضالعارفین، ۱۳۴۴ش، ص۲۲۱
مشحون، گستردن اکنون و مثال اثرها روحانی محمود شبستری، ۱۳۱۵ش، ص۱۲ ؛ زرینکوب، کاوش در تصوف، ۱۳۵۷ش، ص۳۱۸
رک: تبریزی، سفینه تبریز، ۱۳۸۱ش، ص۷۳۳ ؛ ابنکربلایی، روضات الجنان و جناتالجنان، ۱۳۴۹ش، ج ۲، ص۸۸
تشریفات عروسی اقتصادی و مقرونبهصرفه در مشهد – کیفیت با بودجه محدود