???? ???? ???????

اعزام نماینده به بیرون مرزوبوم
اسم نماینده محل استقرار مجال شغل
محمد محققی لاهیجانی آلمان - راءس اسلامی هامبورگ ۱۳۳۴ش. تا فوت آیت‌الله بروجردی
مهدی حائری یزدی ایالات متحده - واشینگتن از حدود ۱۳۳۸ش.
عبدالحسین فقیهی رشتی - سید محمدتقی طالقانی ایالات متحده عربی
محمدتقی قمی مصر - دارالتقریب میان المذاهب الاسلامیة
سید صدرالدین بلاغی انگلستان
محمد شریعت اصفهانی پاکستان - کراچی ۱۳۳۱ش. تا نقطه نهایی قدمت
پیش از آیت‌الله بروجردی، برخی از مراجع مانند: سید ابوالحسن اصفهانی نمایندگان و مبلغانی را به مناطقی مانند: هندوستان، زنگبار و مسقط می‌فرستادند؛ البته این اعزام‌ها محصور و موقت و در مناسبت‌های خاصی جاری ساختن میشد. البته آیت‌الله بروجردی نمایندگانی را به کشورهای متفاوت ارسال کرد تا در آنجا اقامت گزینند و به کار فقاهتی سرگرم شوند و در این شیوه به سرمایه‌گذاری وسیع مداقه تشریفات مشهد داشت.

راءس اسلامی هامبورگ
برخی از این کشورها عبارتند از:

آلمان با محوریت راءس اسلامی هامبورگ: این راءس از مهم ترین مرکزها اسلامی و شیعی در آلمان و اروپاست. عملیات تشکیل داد این راءس در سال ۱۳۳۲ ش. با مدد مالی آیت‌الله بروجردی شروع شد.[۴۳] و در سال ۱۳۳۴ش. محمد محققی لاهیجانی تحت عنوان نماینده آیت‌الله بروجردی و امام مسجد استارت به فعالیت کرد. بعد از وفات آیت‌الله بروجردی و رجوع و برگشت محققی به کشور‌ایران، کار این راس ادامه یافت و همواره روحانیونی از کشور‌ایران، مدیر این راس را بر ذمه داشتند. هم‌در حال حاضر نیز این راءس فقهی و فرهنگی در هامبورگ فعال میباشد. امام جماعت و رئیس فعلی این راس، محمدهادی مفتح میباشد.[۴۴]
ایالات متحده: مهدی حائری یزدی فرزند روحانی عبدالکریم حائری یزدی تا برد انقلاب در واشینگتن از طرف آیت‌الله بروجردی نماینده بود. او خلال تبلیغ در کالج نیز علم آموزی و درس دادن میکرد.[۴۵][۴۶]
ایالات متحده عربی: سیدمحمدتقی طالقانی آل احمد را در ۱۳۳۱ش برای سرپرستی شیعه ها مدینه و بعداز درگذشت وی سید احمد لواسانی و بعداز استقرار در آن مرزو بوم و پیگیری‌های بسیار، موضوع تأسیس مرکزی در شهر مدینه ساخت‌و‌ساز کرده بود که به دلایلی توقیف شد.[۴۷] عبدالحسین فقیهی رشتی نیز به نمایندگی از آیت‌الله بروجردی، هر سال یکسری ماه در مکه و مدینه به راز میبرد و ضمن ذکر مسائل فقهی، به اخذ وجوه دینی می‌پرداخت. وی ۳۰ سال نماینده آیت‌الله بروجردی در کارها حجاج بود.[۴۸]
کویت: سیدزین العابدین کاشانی
مصر: محمدتقی قمی از ۱۳۱۷ش با غرض تخمین مذهبها به قاهره رفت. خلال درس دادن گویش و ادبیات فارسی، برای معرفی تشیع کارایی میکرد. به کارایی او و برخی علمای شیعی و سنی در ۱۳۲۷ش «دارالتقریب میان المذاهب الاسلامیه» تأسیس شد. آیت‌الله بروجردی، قمی را تحت عنوان نماینده خویش در مصر و دارالتقریب تأیید کرد و به واسطه او با شیوخ الازهر مکاتباتی داشت.[۴۹]
انگلستان: سید صدرالدین بلاغی نماینده آیت‌الله بروجردی در نهضت ملی شدن نفت بود. او بعداز نهضت نفت به نمایندگی آیت‌الله بروجردی، عازم انگلستان شد و در آنجا به تبلیغ پرداخت.
پاکستان: روحانی محمد شریعت اصفهانی فرزند روضه خوان الشریعه اصفهانی و داماد آقاضیاء عراقی بود. در طول زعامت آیت‌الله بروجردی از نجف به کشور‌ایران آمد. با سید محمدکاظم عصار و حسینعلی راشد مرتبط بود. در ۱۳۳۱ش تحت عنوان نماینده آیت‌الله بروجردی راهی کراچی شد[۵۰] و تا نقطه نهایی قدمت در آنجا ماند. در فروددین ماه ۱۳۵۷ش درگذشت.[۵۱][۵۲]
تخمین مذهب‌ها اسلامی
آیت‌الله بروجردی به تخمین و وحدت دربین مذهب ها اسلامی اعتنا داشت. مسائل در میان‌المللی و حمله ها بیگانگان به خاک مسلمین مانند: نزاع جهانی، تجزیه عثمانی، پیکار ایتالیا علیه لیبی، تأسیس اسرائیل، نزاع هند و پاکستان و.. در ساخت و ساز پندار تخمین نقش داشت.[۵۳] بروجردی نزد سید محمدباقر درچه‌ای و شریعت اصفهانی تلمذ نموده است. این دو از حامیان تامل تخمین بودند.[۵۴]

اقدامات در جهت تخمین
اهمیت به فقه مقارن: آیت‌الله بروجردی به فقه مقارن در مسائل اختلافی التفات می‌اعطا کرد و معتقد بود که مسائل فقاهتی خیر فقط در سطح مذهب امامیه؛ بلکه می بایست در سطح تمامی مذهبها فقاهتی اسلامی مشاجره خواهد شد و برهان تمامی مذهبها مراد شود.[۵۵]
بروجردی معتقد بود، فقه شیعه در کناره فقه اهل سنت میباشد و با دقت به اینکه سوال‌های دینی از ائمه با دقت به مسائل اهل سنت بوده، مراجعه به فتاوی رایج اهل سنت به شعور احادیث یاری می‌نماید.[۵۶]
اهتمام به درج احادیث شرعی اهل سنت در کتاب جامع الاحادیث الفقهیه: این کتاب یک عصر بی نقص روایات دینی میباشد که تحت حیث آیت‌الله بروجردی و به عملکرد بعضی شاگردان وی تألیف شد. او تأکید داشت که در زیر هر باب احادیث اهل سنت نوشته خواهد شد؛ اگرچه بعداً به خیال واکنش مخالفین، اظهار شک و تردید کرد و در غایت از این شغل صرف نظر کرد.[۵۷]
ریشه یابی مسائل اختلافی: او در ریشه یابی مسائل آیتم اختلاف، حدود حادثه و اختلاف در آن مسائل و مجال طرح آنها‌را از نظر تاریخی مشخص و معلوم کرده؛ در آغاز حیث اهل بیت و بعد لحاظ اهل سنت را طرح میکرد و به تحقیق این قبیل مباحث به طور دعوا علمی و خیر جدال مذهبی می‌پرداخت.[۵۸]
طرح یکسان کردن حج: در سال‌های آخری قدمت او حدیث حجة الوداع را برای ملک سعود که به کشور‌ایران آمده بود، ارسال کرد. در طرز احادیث حجة الوداع به گزارش اهل سنت دو نفر از امامان نیز تصویب شده و طبعاً برای شیعه ها نیز حجت میباشد و حیث به اینکه در کتاب ها صحاح آمده میتواند نقطه وحدت در‌این زمینه در بین فریقین باشد و باعث خواهد شد که مسلمین در فعالیت حج یکسان شغل نمایند.[۵۹]
معرفی فقه شیعه به اهل سنت: آیت‌الله بروجردی کتاب «المبسوط» روضه خوان طوسی را به روضه خوان عبدالمجید سلیم از شیوخ الازهر و از اعضای دارالتقریب در بین المذاهب الاسلامیة اهدا کرد. او اهتمام داشت که فقهای شیعه با احادیث و مبانی فقاهتی اهل سنت آشنا شوند و از طرفی، اهل سنت نیز به احادیث و فقه شیعه برگشت نمایند و از آن باخبر شوند. این فرمان منجر شد تا بخش اعظمی از اعضای دارالتقریب با فقه شیعه آشنا شدند تا جایی که بعضا از بزرگان دانش کده الأزهر در مصر -همانند عبدالمجید سلیم و روحانی محمود شلتوت- به مجوز شغل کردن بر پایه ی با فقه شیعه امامیه حکم دادند[۶۰] یا این که در پاره‌ای مسائل مانند: شرط شهید شدن عدلین در جدایی، موافق شیعه فتوا دادند که در ضابطه مدنی مصر تصویب شد.[۶۱] در به عبارتی روزها وزارت اوقاف مصر کتاب «المختصر النافع» متفحص حلی (م۶۷۶ق) را که یک زمان فقه فشرده میباشد، با پیشگفتار وزیر اوقاف وقت، روضه خوان احمد حسن الباقوری چاپ کرد. الباقوری به کشور‌ایران آمد و با آیت‌الله بروجردی دیدار کرد. پیشگفتار او در ارتباط تخمین دینی و مشترکات فقاهتی فریقین میباشد.[۶۲]
پشتیبانی از دارالتقریب میان المذاهب الاسلامیه: دارالتقریب در سال ۱۳۲۷ش از سوی عده ای از علمای اهل سنت و مذهبها متعدد و علمای شیعه و با سعی محمدتقی قمی که سال‌ها در لبنان و مصر اقامت داشت و با دبیرکلی او صورت گرفت. اعضاء آن از اساتید الازهر مانند روضه خوان عبدالمجید سلیم، روحانی محمود شلتوت، روحانی ابوزهره، حسن البنا، و از علمای شیعه محمد حسین کشف کننده الغطاء در نجف، سید مخلوق الحسین شرف الدین و محمدجواد مغنیه در لبنان بودند. آیت‌الله بروجردی اهتمام ویژه‌ای به دارالتقریب داشت تا جایی که در بستر مرگ نیز به التفات این طرح و ضرورت تقویت آن تأکید نمود.[۶۳] وی با هر سیرتکامل اهانت به خلفا و بزرگان اهل سنت، مخالف بود و این امور را موجب تفرقه و عداوت میان جامعه ها مسلمین می‌دانست.[۶۴]مطهری در تشریح نقش آیت الله بروجردی و جانبداری وی از تأسیس و گسترش دارالتقریب به نقل فتاوای علمای عامه در درس بیرون فقه وی اشاره کرده و این که به همین خواسته حاج روحانی محمدتقی قمی را تحت عنوان نماینده خویش به مصر ارسال کرد تا تحت عنوان یک فقید شیعی در راءس علمای اهل سنت – مصر – با رؤسای الازهر رابطه داشته باشد.
عبدالمجید سلیم بعد از اخذ طومار‌ای از سوی بروجردی در پاسخش نوشت: «... همیاری شمارا در‌این جهاد بلندمرتبه خدایی، بسیار گرانقدر می‌شمارم، چون شما با دانش و علم و منزلت و نفوذی که در کشور ایران و غیر جمهوری اسلامی ایران دارید، مدام در راه و روش اصلاح فرمان ملت اسلامی شغل می کنید. تامل تخمین مذهب ها اسلامی، از دقت و اهمیت شما بسیار منفعت‌مند بوده از امداد ‌ها و استعانت‌های گران بها شما در مناسبات متعدد بهره مند بوده میباشد.»[۶۵]

اعزام نماینده به بیرون مرزوبوم
اسم نماینده محل استقرار مجال شغل
محمد محققی لاهیجانی آلمان - راءس اسلامی هامبورگ ۱۳۳۴ش. تا فوت آیت‌الله بروجردی
مهدی حائری یزدی ایالات متحده - واشینگتن از حدود ۱۳۳۸ش.
عبدالحسین فقیهی رشتی - سید محمدتقی طالقانی ایالات متحده عربی
محمدتقی قمی مصر - دارالتقریب میان المذاهب الاسلامیة
سید صدرالدین بلاغی انگلستان
محمد شریعت اصفهانی پاکستان - کراچی ۱۳۳۱ش. تا نقطه نهایی قدمت
پیش از آیت‌الله بروجردی، برخی از مراجع مانند: سید ابوالحسن اصفهانی نمایندگان و مبلغانی را به مناطقی مانند: هندوستان، زنگبار و مسقط می‌فرستادند؛ البته این اعزام‌ها محصور و موقت و در مناسبت‌های خاصی جاری ساختن میشد. البته آیت‌الله بروجردی نمایندگانی را به کشورهای متفاوت ارسال کرد تا در آنجا اقامت گزینند و به کار فقاهتی سرگرم شوند و در این شیوه به سرمایه‌گذاری وسیع مداقه تشریفات مشهد داشت.

راءس اسلامی هامبورگ
برخی از این کشورها عبارتند از:

آلمان با محوریت راءس اسلامی هامبورگ: این راءس از مهم ترین مرکزها اسلامی و شیعی در آلمان و اروپاست. عملیات تشکیل داد این راءس در سال ۱۳۳۲ ش. با مدد مالی آیت‌الله بروجردی شروع شد.[۴۳] و در سال ۱۳۳۴ش. محمد محققی لاهیجانی تحت عنوان نماینده آیت‌الله بروجردی و امام مسجد استارت به فعالیت کرد. بعد از وفات آیت‌الله بروجردی و رجوع و برگشت محققی به کشور‌ایران، کار این راس ادامه یافت و همواره روحانیونی از کشور‌ایران، مدیر این راس را بر ذمه داشتند. هم‌در حال حاضر نیز این راءس فقهی و فرهنگی در هامبورگ فعال میباشد. امام جماعت و رئیس فعلی این راس، محمدهادی مفتح میباشد.[۴۴]
ایالات متحده: مهدی حائری یزدی فرزند روحانی عبدالکریم حائری یزدی تا برد انقلاب در واشینگتن از طرف آیت‌الله بروجردی نماینده بود. او خلال تبلیغ در کالج نیز علم آموزی و درس دادن میکرد.[۴۵][۴۶]
ایالات متحده عربی: سیدمحمدتقی طالقانی آل احمد را در ۱۳۳۱ش برای سرپرستی شیعه ها مدینه و بعداز درگذشت وی سید احمد لواسانی و بعداز استقرار در آن مرزو بوم و پیگیری‌های بسیار، موضوع تأسیس مرکزی در شهر مدینه ساخت‌و‌ساز کرده بود که به دلایلی توقیف شد.[۴۷] عبدالحسین فقیهی رشتی نیز به نمایندگی از آیت‌الله بروجردی، هر سال یکسری ماه در مکه و مدینه به راز میبرد و ضمن ذکر مسائل فقهی، به اخذ وجوه دینی می‌پرداخت. وی ۳۰ سال نماینده آیت‌الله بروجردی در کارها حجاج بود.[۴۸]
کویت: سیدزین العابدین کاشانی
مصر: محمدتقی قمی از ۱۳۱۷ش با غرض تخمین مذهبها به قاهره رفت. خلال درس دادن گویش و ادبیات فارسی، برای معرفی تشیع کارایی میکرد. به کارایی او و برخی علمای شیعی و سنی در ۱۳۲۷ش «دارالتقریب میان المذاهب الاسلامیه» تأسیس شد. آیت‌الله بروجردی، قمی را تحت عنوان نماینده خویش در مصر و دارالتقریب تأیید کرد و به واسطه او با شیوخ الازهر مکاتباتی داشت.[۴۹]
انگلستان: سید صدرالدین بلاغی نماینده آیت‌الله بروجردی در نهضت ملی شدن نفت بود. او بعداز نهضت نفت به نمایندگی آیت‌الله بروجردی، عازم انگلستان شد و در آنجا به تبلیغ پرداخت.
پاکستان: روحانی محمد شریعت اصفهانی فرزند روضه خوان الشریعه اصفهانی و داماد آقاضیاء عراقی بود. در طول زعامت آیت‌الله بروجردی از نجف به کشور‌ایران آمد. با سید محمدکاظم عصار و حسینعلی راشد مرتبط بود. در ۱۳۳۱ش تحت عنوان نماینده آیت‌الله بروجردی راهی کراچی شد[۵۰] و تا نقطه نهایی قدمت در آنجا ماند. در فروددین ماه ۱۳۵۷ش درگذشت.[۵۱][۵۲]
تخمین مذهب‌ها اسلامی
آیت‌الله بروجردی به تخمین و وحدت دربین مذهب ها اسلامی اعتنا داشت. مسائل در میان‌المللی و حمله ها بیگانگان به خاک مسلمین مانند: نزاع جهانی، تجزیه عثمانی، پیکار ایتالیا علیه لیبی، تأسیس اسرائیل، نزاع هند و پاکستان و.. در ساخت و ساز پندار تخمین نقش داشت.[۵۳] بروجردی نزد سید محمدباقر درچه‌ای و شریعت اصفهانی تلمذ نموده است. این دو از حامیان تامل تخمین بودند.[۵۴]

اقدامات در جهت تخمین
اهمیت به فقه مقارن: آیت‌الله بروجردی به فقه مقارن در مسائل اختلافی التفات می‌اعطا کرد و معتقد بود که مسائل فقاهتی خیر فقط در سطح مذهب امامیه؛ بلکه می بایست در سطح تمامی مذهبها فقاهتی اسلامی مشاجره خواهد شد و برهان تمامی مذهبها مراد شود.[۵۵]
بروجردی معتقد بود، فقه شیعه در کناره فقه اهل سنت میباشد و با دقت به اینکه سوال‌های دینی از ائمه با دقت به مسائل اهل سنت بوده، مراجعه به فتاوی رایج اهل سنت به شعور احادیث یاری می‌نماید.[۵۶]
اهتمام به درج احادیث شرعی اهل سنت در کتاب جامع الاحادیث الفقهیه: این کتاب یک عصر بی نقص روایات دینی میباشد که تحت حیث آیت‌الله بروجردی و به عملکرد بعضی شاگردان وی تألیف شد. او تأکید داشت که در زیر هر باب احادیث اهل سنت نوشته خواهد شد؛ اگرچه بعداً به خیال واکنش مخالفین، اظهار شک و تردید کرد و در غایت از این شغل صرف نظر کرد.[۵۷]
ریشه یابی مسائل اختلافی: او در ریشه یابی مسائل آیتم اختلاف، حدود حادثه و اختلاف در آن مسائل و مجال طرح آنها‌را از نظر تاریخی مشخص و معلوم کرده؛ در آغاز حیث اهل بیت و بعد لحاظ اهل سنت را طرح میکرد و به تحقیق این قبیل مباحث به طور دعوا علمی و خیر جدال مذهبی می‌پرداخت.[۵۸]
طرح یکسان کردن حج: در سال‌های آخری قدمت او حدیث حجة الوداع را برای ملک سعود که به کشور‌ایران آمده بود، ارسال کرد. در طرز احادیث حجة الوداع به گزارش اهل سنت دو نفر از امامان نیز تصویب شده و طبعاً برای شیعه ها نیز حجت میباشد و حیث به اینکه در کتاب ها صحاح آمده میتواند نقطه وحدت در‌این زمینه در بین فریقین باشد و باعث خواهد شد که مسلمین در فعالیت حج یکسان شغل نمایند.[۵۹]
معرفی فقه شیعه به اهل سنت: آیت‌الله بروجردی کتاب «المبسوط» روضه خوان طوسی را به روضه خوان عبدالمجید سلیم از شیوخ الازهر و از اعضای دارالتقریب در بین المذاهب الاسلامیة اهدا کرد. او اهتمام داشت که فقهای شیعه با احادیث و مبانی فقاهتی اهل سنت آشنا شوند و از طرفی، اهل سنت نیز به احادیث و فقه شیعه برگشت نمایند و از آن باخبر شوند. این فرمان منجر شد تا بخش اعظمی از اعضای دارالتقریب با فقه شیعه آشنا شدند تا جایی که بعضا از بزرگان دانش کده الأزهر در مصر -همانند عبدالمجید سلیم و روحانی محمود شلتوت- به مجوز شغل کردن بر پایه ی با فقه شیعه امامیه حکم دادند[۶۰] یا این که در پاره‌ای مسائل مانند: شرط شهید شدن عدلین در جدایی، موافق شیعه فتوا دادند که در ضابطه مدنی مصر تصویب شد.[۶۱] در به عبارتی روزها وزارت اوقاف مصر کتاب «المختصر النافع» متفحص حلی (م۶۷۶ق) را که یک زمان فقه فشرده میباشد، با پیشگفتار وزیر اوقاف وقت، روضه خوان احمد حسن الباقوری چاپ کرد. الباقوری به کشور‌ایران آمد و با آیت‌الله بروجردی دیدار کرد. پیشگفتار او در ارتباط تخمین دینی و مشترکات فقاهتی فریقین میباشد.[۶۲]
پشتیبانی از دارالتقریب میان المذاهب الاسلامیه: دارالتقریب در سال ۱۳۲۷ش از سوی عده ای از علمای اهل سنت و مذهبها متعدد و علمای شیعه و با سعی محمدتقی قمی که سال‌ها در لبنان و مصر اقامت داشت و با دبیرکلی او صورت گرفت. اعضاء آن از اساتید الازهر مانند روضه خوان عبدالمجید سلیم، روحانی محمود شلتوت، روحانی ابوزهره، حسن البنا، و از علمای شیعه محمد حسین کشف کننده الغطاء در نجف، سید مخلوق الحسین شرف الدین و محمدجواد مغنیه در لبنان بودند. آیت‌الله بروجردی اهتمام ویژه‌ای به دارالتقریب داشت تا جایی که در بستر مرگ نیز به التفات این طرح و ضرورت تقویت آن تأکید نمود.[۶۳] وی با هر سیرتکامل اهانت به خلفا و بزرگان اهل سنت، مخالف بود و این امور را موجب تفرقه و عداوت میان جامعه ها مسلمین می‌دانست.[۶۴]مطهری در تشریح نقش آیت الله بروجردی و جانبداری وی از تأسیس و گسترش دارالتقریب به نقل فتاوای علمای عامه در درس بیرون فقه وی اشاره کرده و این که به همین خواسته حاج روحانی محمدتقی قمی را تحت عنوان نماینده خویش به مصر ارسال کرد تا تحت عنوان یک فقید شیعی در راءس علمای اهل سنت – مصر – با رؤسای الازهر رابطه داشته باشد.
عبدالمجید سلیم بعد از اخذ طومار‌ای از سوی بروجردی در پاسخش نوشت: «... همیاری شمارا در‌این جهاد بلندمرتبه خدایی، بسیار گرانقدر می‌شمارم، چون شما با دانش و علم و منزلت و نفوذی که در کشور ایران و غیر جمهوری اسلامی ایران دارید، مدام در راه و روش اصلاح فرمان ملت اسلامی شغل می کنید. تامل تخمین مذهب ها اسلامی، از دقت و اهمیت شما بسیار منفعت‌مند بوده از امداد ‌ها و استعانت‌های گران بها شما در مناسبات متعدد بهره مند بوده میباشد.»[۶۵]