بالیم فرمانروا
بالیم پاد شاه، دومی شخصیت اساسی در طریقت بکتاشیه
بالیم شاه خاستگاه مسیحی داشته میباشد و مداقه او در بینش بکتاشیه چنان میباشد که او بعد از حاجی بکتاش به «پیرثانی» معروف شدهاست. بالیم فرمان روا طریقت بکتاشیه را سامان اعطا کرد وآیینهای جدیدی آورد و سلسله مراتبی در دیدگاه بکتاشیه نهاد بنیان که بعداز وی ساختار این بینش مبنی بر آن صورت گرفت.[۳۰] اندکی بعد از درگذشت بالیم شاه، به ندرت عقاید شیعی افراطی دربین بکتاشیه پذیرفته شد و این دیدگاه هر چه بیشتر با اعتقاداد اهل تسنن رایج در دور و بر پیرامون خویش مسافت گرفت. و نیز نزدیک به همین مجال بکتاشیان با آموزههای حروفیه که ظاهرا بوسیله علی الاعلی (۸۸۲ق/۱۴۷۷م) از شاگردان ادب الله حروفی (د۷۹۶ق/۱۳۹۴م) به آناتولی وارداتی بود، شناخت تشریفات مشهد یافتند.
رابطه با قزلباشها
مثلا موضوعات اساسی در تحولات آجل این نگرش، رابطه آن با قزلباشها و ینی چریان میباشد، در طی قرن دهم هجری /۱۶ م. قزلباشها که شیعه و طرفدار دولت صفوی بودند بهتدریج میان بکتاشیان مکان گرفتند و با آن درآمیختند. درین عصر، نگرش بکتاشیه ظاهرا به تشویق دولت عثمانی نقش واسطهای دربین حکومت و طوایف قزلباش که با قیامهای خویش، حکومت را مبتلا خلل ساخته بودند اعمال می کرد. زیرا دولت عثمانی با بررسی بر بکتاشیان میتوانست قزلباشها را نیز تحت لحاظ داشته باشد و از قیامهای پشت سر هم آنها پرهیز نماید. جذب قزلباشها در بینش بکتاشیه، خویش به عنوان مثال کارداران مفید در تایید عقاید شیعی دراین بینش بوده میباشد.[۳۱]
رابطه با ینی چریان
بکتاشیه از سوی دیگر پیوندی سفت با ینی چریان داشت. ینی چریان سپاه برگزیده در فتوحات نظامی عثمانیها بودند. لینک بین بکتاشیه و سپاه ینی چری برای مثال کارداران بسیار اساسی در بقای این دیدگاه در دور و اطراف متعصب سنی مذهب بود.[۳۲] ولی همین رابطه با ینی چریها موجب کاهش عمل بکتاشیان شوید چون شاه محمود دوم که از کودتاهای ینی چریان به تنگ آمده بود در سال ۱۲۴۱ق/۱۸۲۶م این سپاه را منحل و بعضا از بکتاشیان را اعدام کرد و بخش اعظمی را به نقاط سنی نشین که علمای فقهی در آنجا نفوذ بخش اعظمی داشتند تبعید کرد، و از آن پس این دیدگاه را هرچه بیشتر در تنگنا قرار بخشید.[۳۳]
در روزگار فرمانروا عبدالحمید
البته دیدگاه بکتاشیه با پشت رمز گذاشتن این معضل بعداز چندی به ندرت مجدد جان گرفت و به ویژه در زمان شاه عبدالحمید با چاپ کتاب های نگرش و نفوذ در تکان های سیاسی، عضویت در فراماسونری و ملازمت با شکاف های جوان عمل بزرگای را استارت کرد.
اعلام انحلال از سوی دولت
در سال ۱۳۰۴ش/۱۹۲۵م دیدگاه بکتاشیه همانند دیگر نگرشها در مرزوبوم ترکیه منحل اعلام شد و از آن پس رهبری این دیدگاه به آلبانی جابجایی یافت.[۳۴]
جغرافیا
در کل نگرش بکتاشیه در فارغ مرزو بوم آناتولی فقط دربین جماعات سوراخ پذیرفته گردیده بود و در آلبانی بیشتراز هر مکان دیگر درپی داشت. این نگرش ظاهرا در قرن نهم هجری / ۱۵م به آلبانی وارد شد و بهتدریج فی مابین مردمان آن ناحیه که از عثمانیان متعصب سنی مذهب، دل زده بودند پیروانی یافت. تا آنجا که بعد از انحلال این دیدگاه در ترکیه بیشترین جمعیت بکتاشی فارغ ترکیه در آلبانی بومی بودند.
رهروان دیدگاه بکتاشیه در بقیه بخشها بالکان همانند تراکیه، مقدونیه، کوزوو و نیز بلغارستان کار داشتند. ولی همگی آنها با دشوار گیری نظامهای کمونیستی درین مرزو بومها کم کم از کار افتادند.[۳۵]
دیدگاه بکتاشیه در مصر نیز پیروانی دربین جماعت رخنه و آلبانی تبار مستقر قاهره داشت. این جماعت در قرن های ۱۲ـ۹ق/۱۸ـ۱۵م توکل هایی منحصر به فرد به خویش در مصر داشتند ولی با شروع قرن سیزدهم قمری/۱۹م فقط توکل قصرالعین در قاهره شغل داشته میباشد.
بکتاشیان در کربلا نیز توکلای به اسم «عبدالمومن پدر» داشتند.[۳۶]
بالیم فرمانروا
بالیم پاد شاه، دومی شخصیت اساسی در طریقت بکتاشیه
بالیم شاه خاستگاه مسیحی داشته میباشد و مداقه او در بینش بکتاشیه چنان میباشد که او بعد از حاجی بکتاش به «پیرثانی» معروف شدهاست. بالیم فرمان روا طریقت بکتاشیه را سامان اعطا کرد وآیینهای جدیدی آورد و سلسله مراتبی در دیدگاه بکتاشیه نهاد بنیان که بعداز وی ساختار این بینش مبنی بر آن صورت گرفت.[۳۰] اندکی بعد از درگذشت بالیم شاه، به ندرت عقاید شیعی افراطی دربین بکتاشیه پذیرفته شد و این دیدگاه هر چه بیشتر با اعتقاداد اهل تسنن رایج در دور و بر پیرامون خویش مسافت گرفت. و نیز نزدیک به همین مجال بکتاشیان با آموزههای حروفیه که ظاهرا بوسیله علی الاعلی (۸۸۲ق/۱۴۷۷م) از شاگردان ادب الله حروفی (د۷۹۶ق/۱۳۹۴م) به آناتولی وارداتی بود، شناخت تشریفات مشهد یافتند.
رابطه با قزلباشها
مثلا موضوعات اساسی در تحولات آجل این نگرش، رابطه آن با قزلباشها و ینی چریان میباشد، در طی قرن دهم هجری /۱۶ م. قزلباشها که شیعه و طرفدار دولت صفوی بودند بهتدریج میان بکتاشیان مکان گرفتند و با آن درآمیختند. درین عصر، نگرش بکتاشیه ظاهرا به تشویق دولت عثمانی نقش واسطهای دربین حکومت و طوایف قزلباش که با قیامهای خویش، حکومت را مبتلا خلل ساخته بودند اعمال می کرد. زیرا دولت عثمانی با بررسی بر بکتاشیان میتوانست قزلباشها را نیز تحت لحاظ داشته باشد و از قیامهای پشت سر هم آنها پرهیز نماید. جذب قزلباشها در بینش بکتاشیه، خویش به عنوان مثال کارداران مفید در تایید عقاید شیعی دراین بینش بوده میباشد.[۳۱]
رابطه با ینی چریان
بکتاشیه از سوی دیگر پیوندی سفت با ینی چریان داشت. ینی چریان سپاه برگزیده در فتوحات نظامی عثمانیها بودند. لینک بین بکتاشیه و سپاه ینی چری برای مثال کارداران بسیار اساسی در بقای این دیدگاه در دور و اطراف متعصب سنی مذهب بود.[۳۲] ولی همین رابطه با ینی چریها موجب کاهش عمل بکتاشیان شوید چون شاه محمود دوم که از کودتاهای ینی چریان به تنگ آمده بود در سال ۱۲۴۱ق/۱۸۲۶م این سپاه را منحل و بعضا از بکتاشیان را اعدام کرد و بخش اعظمی را به نقاط سنی نشین که علمای فقهی در آنجا نفوذ بخش اعظمی داشتند تبعید کرد، و از آن پس این دیدگاه را هرچه بیشتر در تنگنا قرار بخشید.[۳۳]
در روزگار فرمانروا عبدالحمید
البته دیدگاه بکتاشیه با پشت رمز گذاشتن این معضل بعداز چندی به ندرت مجدد جان گرفت و به ویژه در زمان شاه عبدالحمید با چاپ کتاب های نگرش و نفوذ در تکان های سیاسی، عضویت در فراماسونری و ملازمت با شکاف های جوان عمل بزرگای را استارت کرد.
اعلام انحلال از سوی دولت
در سال ۱۳۰۴ش/۱۹۲۵م دیدگاه بکتاشیه همانند دیگر نگرشها در مرزوبوم ترکیه منحل اعلام شد و از آن پس رهبری این دیدگاه به آلبانی جابجایی یافت.[۳۴]
جغرافیا
در کل نگرش بکتاشیه در فارغ مرزو بوم آناتولی فقط دربین جماعات سوراخ پذیرفته گردیده بود و در آلبانی بیشتراز هر مکان دیگر درپی داشت. این نگرش ظاهرا در قرن نهم هجری / ۱۵م به آلبانی وارد شد و بهتدریج فی مابین مردمان آن ناحیه که از عثمانیان متعصب سنی مذهب، دل زده بودند پیروانی یافت. تا آنجا که بعد از انحلال این دیدگاه در ترکیه بیشترین جمعیت بکتاشی فارغ ترکیه در آلبانی بومی بودند.
رهروان دیدگاه بکتاشیه در بقیه بخشها بالکان همانند تراکیه، مقدونیه، کوزوو و نیز بلغارستان کار داشتند. ولی همگی آنها با دشوار گیری نظامهای کمونیستی درین مرزو بومها کم کم از کار افتادند.[۳۵]
دیدگاه بکتاشیه در مصر نیز پیروانی دربین جماعت رخنه و آلبانی تبار مستقر قاهره داشت. این جماعت در قرن های ۱۲ـ۹ق/۱۸ـ۱۵م توکل هایی منحصر به فرد به خویش در مصر داشتند ولی با شروع قرن سیزدهم قمری/۱۹م فقط توکل قصرالعین در قاهره شغل داشته میباشد.
بکتاشیان در کربلا نیز توکلای به اسم «عبدالمومن پدر» داشتند.[۳۶]
تشریفات عقد و نامزدی در مشهد؛ از انتخاب مکان تا طراحی و پذیرایی