???? ???? ???????

جمال‌الدین حسین بن علی نیشابوری رازی (حدود۴۷۰-۵۵۲ یا این که ۵۵۶ق.) پر اسم و رسم به ابوالفتوح رازی از مفسران و محدثان شیعه در قرن ششم هجری قمری و صاحب و مالک تعبیر فارسی روض الجنان و روح الجنان میباشد. نسب او به خویشاوندان خزاعه می رسد و جد اعلای وی، نافع بن بدیل بن ورقاء خزاعی، صحابی فرستاده(ص) میباشد. ابوالفتوح از شاگردان زمخشری و از اساتید ابن شهر آشوب و ابن حمزه طوسی بود. وی در نصفه دوم قرن ششم قمری درگذشت و بدنش در صحن حمزة بن موسی بن جعفر و در مجاورت بقاع عبدالعظیم حسنی تشریفات مشهد دفن شد.

معاش‌طومار
میلاد و نسب
تاریخ به دنیا آمدن او معلوم وجود ندارد البته با دقت به قرائن جانور، به دنیاآمدن او در اواخر قرن پنجم حدود سال ۴۷۰ یا این که ۴۸۰ق در ری بوده میباشد. نسب او به فامیل خزاعه میرسد و چنانکه خویش نقل می‌نماید جدِّ اعلای وی، نافع بن بدیل بن ورقاء خُزاعی از صحابه فرستاده اکرم(ص) میباشد.[۱]

قوم
قوم وی کلیه اهل دانش و فضل و ادب و به‌تیتر سلسله‌ای پر اسم و رسم از آن‌ها حافظه میگردد.[۲] سید محسن امین این سلسله پر اسم و رسم را دربین علمای شیعه، دارنده مقام ویژه‌ای معرفی می‌نماید که تألیفات لبریز توشه و کتاب‌های زیادی را از خویش به یادگار نهاده‌اند.[۳]

حکم کننده نورالله شوشتری نیز خویشان ابوالفتوح را از قبیله جلالت و فضیلت دانسته که از ذریه بدیل بن ورقاء خزاعی می باشند که وی خویش از یاران خاص فرستاده اکرم(ص) بوده‌ میباشد. او می گوید خویشان خزاعه در حین تاریخ، از شیعه ها خالص اهل‌بیت(ع) بوده‌اند.[۴]

فرزندان
تاج الدین محمد رازی؛ روضه خوان حر عاملی در خصوص او می‌نویسد: معلم و پیشوای عموم، تاج‌الدین محمد فرزند ابوالفتوح رازی خزاعی، دانشمندی صالح بوده میباشد.[۵]
صدرالدین علی رازی؛ منتجب الدین رازی از او به‌تیتر یک فقیه شیعه مذکور میباشد.[۶]
درگذشت
مبنی بر دست‌نوشته‌ای که با تاریخ حروفی از وی یافت گردیده و در کتاب ریاض العلماء درج شده، او تا سال ۵۵۲ق زنده بوده و درگذشت‌اش در ۵۵۲ق یا این که ۵۵۶ق میباشد.[۷] او را طبق وصیتش در ری و در صحن حمزه بن موسی بن جعفر و در مجاورت بقاع حضرت عبدالعظیم دفن کردند.[۸]

گستردن‌درحال حاضر علمی
ابوالفتوح در برخی از علم ها متداول فرصت خویش معلم بود و تعبیر و تفسیر وی، بیان کنده تبحر و چیرگی او در نحو، قرائات، حدیث، فقه، اصول فقه و تاریخ میباشد.[۹] محمد باقر خوانساری حسین بن علی خزاعی دارای شهرت به روحانی ابوالفتح رازی که اصالتش از نیشابور میباشد را مؤلف تعبیروتفسیر پر اسم و رسم فارسی و از پژوهشگران شناخته‌گردیده تعبیروتفسیر و دانش حرف و از ماهرترین و گرانقدر‌ترین علمای آرامش و از راویان سرشناس دانش حدیث معرفی می‌نماید.[۱۰]

میرزا حسین نوری هم درباره رازی میگوید:

معلم و پیشوای مفسرین، ترجمان صحبت الهی، جمال الدین ابوالفتوح حسین بن علی خزاعی رازی، پر اسم و رسم به ابوالفتوح رازی، دانشمندی فاضل، فقیهی مفسر و ادیبی با خبر بوده و در دستیابی دانش به درجات کمال نایل گردیده بود.[۱۱]
اساتید
علی بن محمد نیشابوری رازی بابا ابوالفتوح رازی و مالک تألیفات «مسائل المعدوم» و «دقائق الحقایق».
عبدالرحمن بن احمد خزاعی نیشابوری ملقب به اثرگذار نیشابوری.
روضه خوان عبدالجبار بن مقری رازی، دارای اسم و رسم به اثرگذار رازی.
حکم کننده حسن استرآبادی.
سید ابو صَمْصام ذوالفِقار.
حسن بن محمد طوسی فرزند روحانی طوسی.[۱۲]
ابوالقاسم محمود بن قدمت زمخشری؛ او معلم غیر شیعی ابوالفتوح و مالک تعبیر «کشاف» میباشد. ابوالفتوح در تعبیروتفسیر خود از زمخشری تحت عنوان مدرس خویش خاطر می‌نماید.[۱۳]
شاگردان

تصویر کتاب روض الجنان
ابن شهر آشوب مالک کتاب مناقب آل ابی طالب.
روحانی منتجب‌الدین رازی صاحب و مالک کتاب الفهرست.
ابن حمزه طوسی.
تاج‌الدین محمد بن حسین؛ فرزند ابوالفتوح.[۱۴]
اثرها

تصویر کتاب مناظره حسنیه
تعبیر و تفسیر روض الجنان و روح الجنان؛ این کتاب، مشهور‌ترین تاثیر ابوالفتوح رازی میباشد.
روح الاحباب و روح الالباب فی گستردن الشهاب؛ این کتاب، شرحی میباشد بر «شهاب الأخبار» از حکم کننده قضاعی شافعی و قضیه آن در حکمت‌ها، راهنمایی‌ها و امثال فرستاده اکرم(ص) میباشد.
رساله یوحنا؛ این کتاب از لهجه یک نفر مسیحی به اسم یوحنّا و در مورد امامت درج شده میباشد.
تبصرة العوام فی معرفة مقاله‌ها الانام؛ ابوالفتوح در‌این کتاب، درنگ‌های حسین بن منصور حلاج را انتقاد کرده و درخصوص‌های دیگر، از نسبت‌های ناروا به شیعه پاسخ داده و از تشیع امان کرده است.
مناظره حسنیه؛ مناظره دختری به اسم حُسنیه، معاصر هارون الرشید. این کتاب به لهجه فارسی و در ردّ اهل سنت درج شده و بارها یاور حلیة المتقین تاثیر علامه مجلسی و یا این که به‌شکل غیر وابسته چاپ گردیده‌است.
منهاج المناهج؛ در بازرسی مذهب اربعه و ثابت امامت.
رساله اذن.
تعبیر به لهجه عربی.[۱۵]
وعظ و خطابه
ابوالفتوح اهل وعظ بود و بدان وابستگی خیال و خاطر داشت تا آنجا که‌این دلبستگی تأثیری آشکار بر تعبیر و تفسیر وی گذاشته میباشد. منابر و مجالس خطابه وی مورد قبول همگان بود و موقعیتی ویژه داشت چنانکه بعضا‌ها به وی رشک می‌بردند و به جهت بدگویی حاسدان، مدتی از آن محروم شوید.[۱۶]

جمال‌الدین حسین بن علی نیشابوری رازی (حدود۴۷۰-۵۵۲ یا این که ۵۵۶ق.) پر اسم و رسم به ابوالفتوح رازی از مفسران و محدثان شیعه در قرن ششم هجری قمری و صاحب و مالک تعبیر فارسی روض الجنان و روح الجنان میباشد. نسب او به خویشاوندان خزاعه می رسد و جد اعلای وی، نافع بن بدیل بن ورقاء خزاعی، صحابی فرستاده(ص) میباشد. ابوالفتوح از شاگردان زمخشری و از اساتید ابن شهر آشوب و ابن حمزه طوسی بود. وی در نصفه دوم قرن ششم قمری درگذشت و بدنش در صحن حمزة بن موسی بن جعفر و در مجاورت بقاع عبدالعظیم حسنی تشریفات مشهد دفن شد.

معاش‌طومار
میلاد و نسب
تاریخ به دنیا آمدن او معلوم وجود ندارد البته با دقت به قرائن جانور، به دنیاآمدن او در اواخر قرن پنجم حدود سال ۴۷۰ یا این که ۴۸۰ق در ری بوده میباشد. نسب او به فامیل خزاعه میرسد و چنانکه خویش نقل می‌نماید جدِّ اعلای وی، نافع بن بدیل بن ورقاء خُزاعی از صحابه فرستاده اکرم(ص) میباشد.[۱]

قوم
قوم وی کلیه اهل دانش و فضل و ادب و به‌تیتر سلسله‌ای پر اسم و رسم از آن‌ها حافظه میگردد.[۲] سید محسن امین این سلسله پر اسم و رسم را دربین علمای شیعه، دارنده مقام ویژه‌ای معرفی می‌نماید که تألیفات لبریز توشه و کتاب‌های زیادی را از خویش به یادگار نهاده‌اند.[۳]

حکم کننده نورالله شوشتری نیز خویشان ابوالفتوح را از قبیله جلالت و فضیلت دانسته که از ذریه بدیل بن ورقاء خزاعی می باشند که وی خویش از یاران خاص فرستاده اکرم(ص) بوده‌ میباشد. او می گوید خویشان خزاعه در حین تاریخ، از شیعه ها خالص اهل‌بیت(ع) بوده‌اند.[۴]

فرزندان
تاج الدین محمد رازی؛ روضه خوان حر عاملی در خصوص او می‌نویسد: معلم و پیشوای عموم، تاج‌الدین محمد فرزند ابوالفتوح رازی خزاعی، دانشمندی صالح بوده میباشد.[۵]
صدرالدین علی رازی؛ منتجب الدین رازی از او به‌تیتر یک فقیه شیعه مذکور میباشد.[۶]
درگذشت
مبنی بر دست‌نوشته‌ای که با تاریخ حروفی از وی یافت گردیده و در کتاب ریاض العلماء درج شده، او تا سال ۵۵۲ق زنده بوده و درگذشت‌اش در ۵۵۲ق یا این که ۵۵۶ق میباشد.[۷] او را طبق وصیتش در ری و در صحن حمزه بن موسی بن جعفر و در مجاورت بقاع حضرت عبدالعظیم دفن کردند.[۸]

گستردن‌درحال حاضر علمی
ابوالفتوح در برخی از علم ها متداول فرصت خویش معلم بود و تعبیر و تفسیر وی، بیان کنده تبحر و چیرگی او در نحو، قرائات، حدیث، فقه، اصول فقه و تاریخ میباشد.[۹] محمد باقر خوانساری حسین بن علی خزاعی دارای شهرت به روحانی ابوالفتح رازی که اصالتش از نیشابور میباشد را مؤلف تعبیروتفسیر پر اسم و رسم فارسی و از پژوهشگران شناخته‌گردیده تعبیروتفسیر و دانش حرف و از ماهرترین و گرانقدر‌ترین علمای آرامش و از راویان سرشناس دانش حدیث معرفی می‌نماید.[۱۰]

میرزا حسین نوری هم درباره رازی میگوید:

معلم و پیشوای مفسرین، ترجمان صحبت الهی، جمال الدین ابوالفتوح حسین بن علی خزاعی رازی، پر اسم و رسم به ابوالفتوح رازی، دانشمندی فاضل، فقیهی مفسر و ادیبی با خبر بوده و در دستیابی دانش به درجات کمال نایل گردیده بود.[۱۱]
اساتید
علی بن محمد نیشابوری رازی بابا ابوالفتوح رازی و مالک تألیفات «مسائل المعدوم» و «دقائق الحقایق».
عبدالرحمن بن احمد خزاعی نیشابوری ملقب به اثرگذار نیشابوری.
روضه خوان عبدالجبار بن مقری رازی، دارای اسم و رسم به اثرگذار رازی.
حکم کننده حسن استرآبادی.
سید ابو صَمْصام ذوالفِقار.
حسن بن محمد طوسی فرزند روحانی طوسی.[۱۲]
ابوالقاسم محمود بن قدمت زمخشری؛ او معلم غیر شیعی ابوالفتوح و مالک تعبیر «کشاف» میباشد. ابوالفتوح در تعبیروتفسیر خود از زمخشری تحت عنوان مدرس خویش خاطر می‌نماید.[۱۳]
شاگردان

تصویر کتاب روض الجنان
ابن شهر آشوب مالک کتاب مناقب آل ابی طالب.
روحانی منتجب‌الدین رازی صاحب و مالک کتاب الفهرست.
ابن حمزه طوسی.
تاج‌الدین محمد بن حسین؛ فرزند ابوالفتوح.[۱۴]
اثرها

تصویر کتاب مناظره حسنیه
تعبیر و تفسیر روض الجنان و روح الجنان؛ این کتاب، مشهور‌ترین تاثیر ابوالفتوح رازی میباشد.
روح الاحباب و روح الالباب فی گستردن الشهاب؛ این کتاب، شرحی میباشد بر «شهاب الأخبار» از حکم کننده قضاعی شافعی و قضیه آن در حکمت‌ها، راهنمایی‌ها و امثال فرستاده اکرم(ص) میباشد.
رساله یوحنا؛ این کتاب از لهجه یک نفر مسیحی به اسم یوحنّا و در مورد امامت درج شده میباشد.
تبصرة العوام فی معرفة مقاله‌ها الانام؛ ابوالفتوح در‌این کتاب، درنگ‌های حسین بن منصور حلاج را انتقاد کرده و درخصوص‌های دیگر، از نسبت‌های ناروا به شیعه پاسخ داده و از تشیع امان کرده است.
مناظره حسنیه؛ مناظره دختری به اسم حُسنیه، معاصر هارون الرشید. این کتاب به لهجه فارسی و در ردّ اهل سنت درج شده و بارها یاور حلیة المتقین تاثیر علامه مجلسی و یا این که به‌شکل غیر وابسته چاپ گردیده‌است.
منهاج المناهج؛ در بازرسی مذهب اربعه و ثابت امامت.
رساله اذن.
تعبیر به لهجه عربی.[۱۵]
وعظ و خطابه
ابوالفتوح اهل وعظ بود و بدان وابستگی خیال و خاطر داشت تا آنجا که‌این دلبستگی تأثیری آشکار بر تعبیر و تفسیر وی گذاشته میباشد. منابر و مجالس خطابه وی مورد قبول همگان بود و موقعیتی ویژه داشت چنانکه بعضا‌ها به وی رشک می‌بردند و به جهت بدگویی حاسدان، مدتی از آن محروم شوید.[۱۶]