???? ???? ???????

منزل حضرت فاطمه(س)
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: منزل حضرت فاطمه(س)
منزل حضرت علی(ع) و حضرت زهرا(س) در کنار مسجد النبی قرار داشت. این منزل دو در داشت که یکی‌از به مسجد گشوده می شد و حضرت هنگام نماز از آن وارد مسجد می‌شدند و در دیگری هم به خارج مسجد گشوده می‌­شد که رفت آمد هر روزه از آن شکل می‌گرفت. در ماجرای بند الابواب به‌این منزل اشاره تشریفات مشهد گردیده‌است.

از این منزل در اکثر احادیث شیعه و سنی با تیتر «بیت‌ فاطمه» یا این که «حجرة فاطمه» حافظه شد‌ه‌است.[۵۶] در عصر‌های آتی و در بسط مسجد النبی این منزل وخیم گردیده است و امروزه در محدوده بارگاه نبی(ص) جای‌دارد.

منزل کلثوم بن هدم و سعد بن خیثمه
در حوزه‌ قبا جای های مختلفی وجود داشته که در حال حاضر از در میان رفته میباشد. به عنوان مثال منزل کلثوم بن هِدْم و سعد بن خثیمه، که‌این دو منزل محل فرود داخل شدن پیامبر آفریدگار(ص) بعداز مسافرت و محل معاش شماری از مهاجران ابتدا به مدینه بوده میباشد.[۵۷]

چاه اریس
اَریس در لغت اهل شام،به معنای«فلاح»میباشد. چاه سابق الذکر را به اسم بئر اریس، بئر خاتم و«بئر النبی» هم می‌نامند. از این چاه ده‌ها توشه در مصادر تاریخی و حدیثی حافظه گردیده است.عمده‌ترین آن ها اشاره به جریان افتادن انگشتر فرستاده آفریدگار(ص) در حین عثمان و بوسیله او در آن چاه میباشد.[۵۸]

قبر محمد صاحب و مالک نفس زکیه
قبر محمد بن عبدالله بن الحسن بن الحسن علیه‌السلام در حیطه‌ای فی مابین مغرب و شمال شهر در حوالی کوه سلع میباشد.[۵۹]

اتفاق ها اساسی تاریخی مدینه
نبرد با بنی‌قینقاع
نوشته‌ی علمیٔ مهم: غزوه بنی‌قینقاع
بَنی‌قَینُقاع اول قوم و قبیله از یهودیان مدینه بودند، که عهد خویش با فرستاده(ص) را شکستند[۶۰] و فرستاده بعد از اتمام حجت با آنان،[۶۱] در ۱۵ شوال سال دوم هجری علیه آن‌ها اعلام نبرد کرد.[۶۲] بر پایه ی بعضا گزارش‌ها، این اتفاق بعد از آن فیس بخشید که مردی یهودی، با تعرُّض به زنی مسلمان، بخشی از تن او‌را برهنه کرد.[۶۳] در بعد از آن مرد مسلمانی به کمک زن رفت و آن یهودی را به قتل رساند.[۶۴] دیگر یهودیان نیز به آن مسلمان حمله کرده، او را کشتند و در ادامه این قصه تضارب مسلمان‌ها با یهودیان شدید شد.[۶۵] با شروع نزاع بنی‌قینقاع، یهودیان به قلعه‌های خویش رفتند و رسول به زمان پانزده روز آن‌ها را در قلعه‌هایشان محاصره کرد.[۶۶] بعداز سپری شد پانزده روز یهودیان بنی‌قینقاع در قبال فرستاده تسلیم شدند.[۶۷] به فرمان رسول، بنی‌قینقاع به ناحیه شام تبعید و در حوزه‌ اِذرَعات مستقر شدند.[۶۸]

مبارزه با یهودیان بنی نضیر
نوشته‌علمیٔ اساسی: غزوه بنی نضیر
روزی نبی به دژ بنی نضیر رفت، و یهودیان، قصد به قتل فرستاده گرفتند، از این رو به پشت بام رفتند و خواستند از روی آن سنگی را بر رمز نبی بیندازند، اما رسول به امداد وحی الهی باخبر شد و بلافاصلهً از دژ بیرون شد، و به بنی نضیر امرکرد که اکنون که عهد و پیمان را شکستید، از مدینه بیرون گردید.[۶۹]

مبارزه با یهودیان بنی قریظه
نوشته ی علمیٔ مهم: غزوه بنی قریظه
یهودیان بنی‌ قریظه بعد از اخراج بنی نضیر قول خویش را نقض کردند و به هم پا قریش و کفار دیگر نزاع احزاب را به منش‌انداختند، و یک توشه هم شبیخون زدند[۷۰] البته در غایت با همیاری یک جدید مسلمان، توافق آن‌ها با کفّار به هم خورد، و در فیض از همیاری با احزاب عرب بازایستادند.[۷۱] بعد از اتمام مبارزه احزاب، نبی به سراغ یهودیان بنی قریظه رفتند و آن‌ها را محاصره نمودند. بعداز حدود یک ماه، بنی قریظه تسلیم شد،[۷۲] و حکم به اعدام مردان و اسارت زنان و کودک ها وی صادر شد.

رخداد حره
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: اتفاق حره
رخداد حره از جنایات تعالی امویان د ر فرصت حکومت یزید بعد از به شهیدشدن رساندن امام حسین علیه‌السلام میباشد. این رخداد مرتبط با قیام عموم مدینه علیه حکومت یزید بن معاویه به رهبری عبدالله بن حَنظَلة بن ابی‌ عامر در سال ۶۳ قمری میباشد.

یزید سپاهی ۵ هزار نفری رابه فرماندهی مسلم بن عقبه، به مدینه ارسال کرد. این سپاه قیام عموم را با خشونت بسیار سرکوب کرد. درین رخداد بخش اعظمی از عموم مدینه، مثلا ۸۰ بدن از صحابه فرستاده(ص) و ۷۰۰ بدن از حافظان قرآن کشته شدند و غارت اموال و نوامیس عموم به بازه زمانی سه روز برای سپاهیان شام مجاز شمرده شد و آن‌ها از هیچ جنایتی فروگذار نکردند.[۷۳]

قیام نفس زکیه
نوشته ی علمیٔ اساسی: قیام محمد بن عبدالله بن حسن
محمد نفس زکیه در طول خلافت منصور عباسی در سال ۱۴۵ قمری و در مدینه قیام کرد. عموم مدینه، بالاخص محدثین مدینه مثلا صاحب و مالک بن انس، به طرفداری از نفس زکیه برخاسته و بیعت با منصور را به خیال و خاطر کراهت و تحمیل، غیر دارای اعتبار دانستند. در تضارب دو لشکر در مدینه، سپاه نفسِ زکیّه باخت خورد و وی کشته شد و بدنش را در بقیع دفن کردند.[۷۴]

اتفاق فخ
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: اتفاق فخ
حسین فخی در ذی‌القعده سال ۱۶۹ق در مدینه قیام کرد.[۷۵] همت کارداران حکومت در مدینه برای رویارویی با حسین فخی سود‌ای نداشت و به باخت و کشته شدن تنی چند از آن‌ها انجامید.[۷۶] سازه بر نقل طبری، اشراف قیام‌کنندگان بر مدینه صرفا یازده روز به درازا کشید.[۷۷] صاحب و مالک فخ شخصی به اسم دِنیار خُزاعی را والی مدینه کرد و خویش یاور با سیصد نفر از یارانش[۷۸] در ۲۴ ذی‌القعده سمت مکه تکان کرد.[۷۹]

عباسیان با سپاهی چهار هزار نفری در ۸ ذی‌الحجه (روز ترویه) در محلی به اسم «فَخّ» با سپاه حسین رو در روی هم قرار گرفتند.[۸۰] فرمانده عباسی به حسین دفاع اعطا کرد، ولی حسین نپذیرفت و در نبردی که درگرفت، حسین و گردآوری متعددی از یارانش به شهید شدن رسیدند.[۸۱] همینطور گروهی از یاران حسین اسیر شدند و بعضا دیگر گریختند.[۸۲] بنی‌العباس تنی چند از اسیرها را کشتند[۸۳] و تنی چند از اسیرها یار و همدم با سرهای شهدا به بغداد نزد هادی عباسی رسول شدند.[۸۴]

منابع مدینه‌شناسی
لحاظ به اهمیتی که شهر مدینه برای مسلمان‌ها داراست، از سده‌های اولیه بعداز مسافرت، کتاب‌هایی با مسئله معرفی این شهر و نشانه دادن فضیلت‌های آن نوشتن گشته میباشد که بعضی از آنان مفقود و بعضا درحال حاضر در دسترس‌اند. در عصر معاصر نیز اثراتی به گویش‌های گوناگون دراین مورد نگاشته گردیده‌است.

منابع سابق
از اول اثرها مدینه‌شناسی که امروزه در دسترس وجود ندارد، خبرها المدینه نوشته ابن زَباله (م.حدود۲۰۰ق.)[۸۵] و دیگر، کتاب خبر ها المدینه منسوب به زبیر بن بکار (۱۷۲-۲۵۶ق.)[۸۶] میباشد. هرچند این دو کتاب مفقود گردیده‌اند، البته منابع آجل از آن ها نقل عهد کرده و اکثری از مطالب آنان‌را مراقبت نموده‌اند.
فضائل المدینه، تألیف ابی سعید الجندی الیمنی المکی (درگذشت: ۳۰۸ هجری قمری)،از حیث سوابق و عمر، چهار‌مین کتابی میباشد که از اولِ اسلام تا به امروز درمورد مدینه، شهرپیامبر ـ ص ـ به کتابت درآمده میباشد. و بعداز تاریخ المدینه ابن شبه، (درگذشت:سال ۲۶۲ ق.)از مداقه به سزائی شامل است.[۸۷]
از مهمترین و جامع‌ترین اثرها دیرین درباره مدینه کتاب وفاء الوفا بأخبار‌ دار المصطفی از نورالدین علی بن احمد سمهودی (م ۹۱۱) در چهار جلد میباشد. این تاثیر که به مدل دایرة المعارف نگاشته شد‌ه‌است، از نقل‌های قدیمی و پژوهش ها نو درباره تاریخ این شهر مقدس و در نوع خویش اثری معدود نظیر میباشد. سمهودی درین تاثیر خویش از کتاب‌های اکثری به کارگیری کرده که امروزه در دسترس ما قرار ندارد. ضمن این، خویش او گام به گام شهر را پایین پا گذارده و اثرها تاریخی را شناسایی نموده است. خلاصه‌ای از متن عربی این کتاب، به عنوان «خبر ها مدینه» بیش تر از سیصد سال پیش به فارسی درآمده که به سال ۱۳۷۶ خورشیدی به وسیله انتشار مشعر چاپ گردیده‌است.[۸۸]
منابع معاصر
در روزگار معاصر نیز کتاب‌هایی قابل توجه در معرفی مدینه به گویش‌های متعدد نگاشته گردیده است که برخی از آن‌ها عبارتند از:

فصول اینجانب تاریخ المدینة المنوره از علی حافظ به لهجه عربی: مؤلف، یکی‌از محققان پررنگ یک‌سری دهه اخیر در تاریخ مدینه و اثر ها شرعی- تاریخی آن شهر میباشد که نتیجه ها پژوهش ها خویش را در‌این کتاب آماده آورده میباشد.[۸۹]
مدینه‌شناسی به فارسی: این کتاب از محمد باقر نجفی متفحص اهل ایران و یکی‌از کامل‌ترین اثرها پژوهشی و تحقیقی میباشد که به گویش فارسی درباره مدینه نشر یافته میباشد. مجلد در آغاز آن درباره مساجد و برخی از اثرها تاریخی مدینه و مجلد دوم درباره جغرافیای پیکار‌های فرصت نبی خداست. این کتاب در آلمان به چاپ رسیده و دربردارنده تصویرها و نقشه‌های فراوانی میباشد.[۹۰]
معالم المدینة المنورة میان العمارة و التاریخ به لهجه عربی: این کتاب تاثیر مخلوق العزیز کَعکی میباشد و آن را جامع‌ترین اثری دانسته‌اند که در سال‌های اخیر درباره تاریخ مدینه مندرج میباشد.[۹۱]
افزون بر این اثر ها، کتاب‌هایی دیگر مانند کتاب المساجد الاثریة فی المدینة المنوّرة(تاثیر محمد الیاس بنده الغنی) درباره موضوعات مربوط به مدینه نگاشته گردیده‌اند که فارسی‌زبانان برخی از آن‌ها را به فارسی نیز ترجمه کرده‌اند.[۹۲]

پانویس

منزل حضرت فاطمه(س)
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: منزل حضرت فاطمه(س)
منزل حضرت علی(ع) و حضرت زهرا(س) در کنار مسجد النبی قرار داشت. این منزل دو در داشت که یکی‌از به مسجد گشوده می شد و حضرت هنگام نماز از آن وارد مسجد می‌شدند و در دیگری هم به خارج مسجد گشوده می‌­شد که رفت آمد هر روزه از آن شکل می‌گرفت. در ماجرای بند الابواب به‌این منزل اشاره تشریفات مشهد گردیده‌است.

از این منزل در اکثر احادیث شیعه و سنی با تیتر «بیت‌ فاطمه» یا این که «حجرة فاطمه» حافظه شد‌ه‌است.[۵۶] در عصر‌های آتی و در بسط مسجد النبی این منزل وخیم گردیده است و امروزه در محدوده بارگاه نبی(ص) جای‌دارد.

منزل کلثوم بن هدم و سعد بن خیثمه
در حوزه‌ قبا جای های مختلفی وجود داشته که در حال حاضر از در میان رفته میباشد. به عنوان مثال منزل کلثوم بن هِدْم و سعد بن خثیمه، که‌این دو منزل محل فرود داخل شدن پیامبر آفریدگار(ص) بعداز مسافرت و محل معاش شماری از مهاجران ابتدا به مدینه بوده میباشد.[۵۷]

چاه اریس
اَریس در لغت اهل شام،به معنای«فلاح»میباشد. چاه سابق الذکر را به اسم بئر اریس، بئر خاتم و«بئر النبی» هم می‌نامند. از این چاه ده‌ها توشه در مصادر تاریخی و حدیثی حافظه گردیده است.عمده‌ترین آن ها اشاره به جریان افتادن انگشتر فرستاده آفریدگار(ص) در حین عثمان و بوسیله او در آن چاه میباشد.[۵۸]

قبر محمد صاحب و مالک نفس زکیه
قبر محمد بن عبدالله بن الحسن بن الحسن علیه‌السلام در حیطه‌ای فی مابین مغرب و شمال شهر در حوالی کوه سلع میباشد.[۵۹]

اتفاق ها اساسی تاریخی مدینه
نبرد با بنی‌قینقاع
نوشته‌ی علمیٔ مهم: غزوه بنی‌قینقاع
بَنی‌قَینُقاع اول قوم و قبیله از یهودیان مدینه بودند، که عهد خویش با فرستاده(ص) را شکستند[۶۰] و فرستاده بعد از اتمام حجت با آنان،[۶۱] در ۱۵ شوال سال دوم هجری علیه آن‌ها اعلام نبرد کرد.[۶۲] بر پایه ی بعضا گزارش‌ها، این اتفاق بعد از آن فیس بخشید که مردی یهودی، با تعرُّض به زنی مسلمان، بخشی از تن او‌را برهنه کرد.[۶۳] در بعد از آن مرد مسلمانی به کمک زن رفت و آن یهودی را به قتل رساند.[۶۴] دیگر یهودیان نیز به آن مسلمان حمله کرده، او را کشتند و در ادامه این قصه تضارب مسلمان‌ها با یهودیان شدید شد.[۶۵] با شروع نزاع بنی‌قینقاع، یهودیان به قلعه‌های خویش رفتند و رسول به زمان پانزده روز آن‌ها را در قلعه‌هایشان محاصره کرد.[۶۶] بعداز سپری شد پانزده روز یهودیان بنی‌قینقاع در قبال فرستاده تسلیم شدند.[۶۷] به فرمان رسول، بنی‌قینقاع به ناحیه شام تبعید و در حوزه‌ اِذرَعات مستقر شدند.[۶۸]

مبارزه با یهودیان بنی نضیر
نوشته‌علمیٔ اساسی: غزوه بنی نضیر
روزی نبی به دژ بنی نضیر رفت، و یهودیان، قصد به قتل فرستاده گرفتند، از این رو به پشت بام رفتند و خواستند از روی آن سنگی را بر رمز نبی بیندازند، اما رسول به امداد وحی الهی باخبر شد و بلافاصلهً از دژ بیرون شد، و به بنی نضیر امرکرد که اکنون که عهد و پیمان را شکستید، از مدینه بیرون گردید.[۶۹]

مبارزه با یهودیان بنی قریظه
نوشته ی علمیٔ مهم: غزوه بنی قریظه
یهودیان بنی‌ قریظه بعد از اخراج بنی نضیر قول خویش را نقض کردند و به هم پا قریش و کفار دیگر نزاع احزاب را به منش‌انداختند، و یک توشه هم شبیخون زدند[۷۰] البته در غایت با همیاری یک جدید مسلمان، توافق آن‌ها با کفّار به هم خورد، و در فیض از همیاری با احزاب عرب بازایستادند.[۷۱] بعد از اتمام مبارزه احزاب، نبی به سراغ یهودیان بنی قریظه رفتند و آن‌ها را محاصره نمودند. بعداز حدود یک ماه، بنی قریظه تسلیم شد،[۷۲] و حکم به اعدام مردان و اسارت زنان و کودک ها وی صادر شد.

رخداد حره
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: اتفاق حره
رخداد حره از جنایات تعالی امویان د ر فرصت حکومت یزید بعد از به شهیدشدن رساندن امام حسین علیه‌السلام میباشد. این رخداد مرتبط با قیام عموم مدینه علیه حکومت یزید بن معاویه به رهبری عبدالله بن حَنظَلة بن ابی‌ عامر در سال ۶۳ قمری میباشد.

یزید سپاهی ۵ هزار نفری رابه فرماندهی مسلم بن عقبه، به مدینه ارسال کرد. این سپاه قیام عموم را با خشونت بسیار سرکوب کرد. درین رخداد بخش اعظمی از عموم مدینه، مثلا ۸۰ بدن از صحابه فرستاده(ص) و ۷۰۰ بدن از حافظان قرآن کشته شدند و غارت اموال و نوامیس عموم به بازه زمانی سه روز برای سپاهیان شام مجاز شمرده شد و آن‌ها از هیچ جنایتی فروگذار نکردند.[۷۳]

قیام نفس زکیه
نوشته ی علمیٔ اساسی: قیام محمد بن عبدالله بن حسن
محمد نفس زکیه در طول خلافت منصور عباسی در سال ۱۴۵ قمری و در مدینه قیام کرد. عموم مدینه، بالاخص محدثین مدینه مثلا صاحب و مالک بن انس، به طرفداری از نفس زکیه برخاسته و بیعت با منصور را به خیال و خاطر کراهت و تحمیل، غیر دارای اعتبار دانستند. در تضارب دو لشکر در مدینه، سپاه نفسِ زکیّه باخت خورد و وی کشته شد و بدنش را در بقیع دفن کردند.[۷۴]

اتفاق فخ
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: اتفاق فخ
حسین فخی در ذی‌القعده سال ۱۶۹ق در مدینه قیام کرد.[۷۵] همت کارداران حکومت در مدینه برای رویارویی با حسین فخی سود‌ای نداشت و به باخت و کشته شدن تنی چند از آن‌ها انجامید.[۷۶] سازه بر نقل طبری، اشراف قیام‌کنندگان بر مدینه صرفا یازده روز به درازا کشید.[۷۷] صاحب و مالک فخ شخصی به اسم دِنیار خُزاعی را والی مدینه کرد و خویش یاور با سیصد نفر از یارانش[۷۸] در ۲۴ ذی‌القعده سمت مکه تکان کرد.[۷۹]

عباسیان با سپاهی چهار هزار نفری در ۸ ذی‌الحجه (روز ترویه) در محلی به اسم «فَخّ» با سپاه حسین رو در روی هم قرار گرفتند.[۸۰] فرمانده عباسی به حسین دفاع اعطا کرد، ولی حسین نپذیرفت و در نبردی که درگرفت، حسین و گردآوری متعددی از یارانش به شهید شدن رسیدند.[۸۱] همینطور گروهی از یاران حسین اسیر شدند و بعضا دیگر گریختند.[۸۲] بنی‌العباس تنی چند از اسیرها را کشتند[۸۳] و تنی چند از اسیرها یار و همدم با سرهای شهدا به بغداد نزد هادی عباسی رسول شدند.[۸۴]

منابع مدینه‌شناسی
لحاظ به اهمیتی که شهر مدینه برای مسلمان‌ها داراست، از سده‌های اولیه بعداز مسافرت، کتاب‌هایی با مسئله معرفی این شهر و نشانه دادن فضیلت‌های آن نوشتن گشته میباشد که بعضی از آنان مفقود و بعضا درحال حاضر در دسترس‌اند. در عصر معاصر نیز اثراتی به گویش‌های گوناگون دراین مورد نگاشته گردیده‌است.

منابع سابق
از اول اثرها مدینه‌شناسی که امروزه در دسترس وجود ندارد، خبرها المدینه نوشته ابن زَباله (م.حدود۲۰۰ق.)[۸۵] و دیگر، کتاب خبر ها المدینه منسوب به زبیر بن بکار (۱۷۲-۲۵۶ق.)[۸۶] میباشد. هرچند این دو کتاب مفقود گردیده‌اند، البته منابع آجل از آن ها نقل عهد کرده و اکثری از مطالب آنان‌را مراقبت نموده‌اند.
فضائل المدینه، تألیف ابی سعید الجندی الیمنی المکی (درگذشت: ۳۰۸ هجری قمری)،از حیث سوابق و عمر، چهار‌مین کتابی میباشد که از اولِ اسلام تا به امروز درمورد مدینه، شهرپیامبر ـ ص ـ به کتابت درآمده میباشد. و بعداز تاریخ المدینه ابن شبه، (درگذشت:سال ۲۶۲ ق.)از مداقه به سزائی شامل است.[۸۷]
از مهمترین و جامع‌ترین اثرها دیرین درباره مدینه کتاب وفاء الوفا بأخبار‌ دار المصطفی از نورالدین علی بن احمد سمهودی (م ۹۱۱) در چهار جلد میباشد. این تاثیر که به مدل دایرة المعارف نگاشته شد‌ه‌است، از نقل‌های قدیمی و پژوهش ها نو درباره تاریخ این شهر مقدس و در نوع خویش اثری معدود نظیر میباشد. سمهودی درین تاثیر خویش از کتاب‌های اکثری به کارگیری کرده که امروزه در دسترس ما قرار ندارد. ضمن این، خویش او گام به گام شهر را پایین پا گذارده و اثرها تاریخی را شناسایی نموده است. خلاصه‌ای از متن عربی این کتاب، به عنوان «خبر ها مدینه» بیش تر از سیصد سال پیش به فارسی درآمده که به سال ۱۳۷۶ خورشیدی به وسیله انتشار مشعر چاپ گردیده‌است.[۸۸]
منابع معاصر
در روزگار معاصر نیز کتاب‌هایی قابل توجه در معرفی مدینه به گویش‌های متعدد نگاشته گردیده است که برخی از آن‌ها عبارتند از:

فصول اینجانب تاریخ المدینة المنوره از علی حافظ به لهجه عربی: مؤلف، یکی‌از محققان پررنگ یک‌سری دهه اخیر در تاریخ مدینه و اثر ها شرعی- تاریخی آن شهر میباشد که نتیجه ها پژوهش ها خویش را در‌این کتاب آماده آورده میباشد.[۸۹]
مدینه‌شناسی به فارسی: این کتاب از محمد باقر نجفی متفحص اهل ایران و یکی‌از کامل‌ترین اثرها پژوهشی و تحقیقی میباشد که به گویش فارسی درباره مدینه نشر یافته میباشد. مجلد در آغاز آن درباره مساجد و برخی از اثرها تاریخی مدینه و مجلد دوم درباره جغرافیای پیکار‌های فرصت نبی خداست. این کتاب در آلمان به چاپ رسیده و دربردارنده تصویرها و نقشه‌های فراوانی میباشد.[۹۰]
معالم المدینة المنورة میان العمارة و التاریخ به لهجه عربی: این کتاب تاثیر مخلوق العزیز کَعکی میباشد و آن را جامع‌ترین اثری دانسته‌اند که در سال‌های اخیر درباره تاریخ مدینه مندرج میباشد.[۹۱]
افزون بر این اثر ها، کتاب‌هایی دیگر مانند کتاب المساجد الاثریة فی المدینة المنوّرة(تاثیر محمد الیاس بنده الغنی) درباره موضوعات مربوط به مدینه نگاشته گردیده‌اند که فارسی‌زبانان برخی از آن‌ها را به فارسی نیز ترجمه کرده‌اند.[۹۲]

پانویس