سیدعلی بن محمدعلی(محمد) طباطبایی حائری (۱۱۶۱-۱۲۳۱ق)، دارای شهرت به مالک ریاض، از فقیهان و اصولیان شیعه در قرنهای دوازدهم و سیزدهم قمری میباشد. او از مشهورترین شاگردان وحید بهبهانی بوده میباشد که در اصول بیش تر از فقه متبحر بوده میباشد، البته با کتابت ریاض المسائل در فقه آوازه بیشتری یافت و به صاحب و مالک ریاض مشهور شد. فقیهانی مانند ابوعلی حائری، روحانی احمد احسایی، محمدباقر شفتی و فرزندش سید محمد مجاهد نزد وی شاگردی تشریفات مشهد کردهاند.
وی با کتابت الرسالة البهیه به نبرد با اخباریگری برخاست. ایجاد کرد دیواری سفت در حوالی کربلا بعداز حمله وهابیان و کوشش برای برقراری نظم دراین شهر، از شغلهای اجتماعی وی به شمار میرود.
سرگذشت
سید علی طباطبایی در ۱۲ ربیعالاول سال ۱۱۶۱ق در کاظمین متولد شد، پدرش سید محمدعلی، فرزند ابوالمعالی صغیر و وی فرزند ابوالمعالی پهناور[۱] از تبار سادات حسنی، پر اسم و رسم به طباطبایی میباشد که در قرن دوازدهم قمری از اصفهان به کربلا کوچ کردهاند. مامقانی در تنقیح المقال اسم بابا او را محمد بن علی بیان نموده است.[۲]
سید علی طباطبایی خواهرزاده و داماد وحید بهبهانی میباشد. نسب جدّ مادری وی به مجلسی نخستین میرسد؛ مامان وحید بهبهانی، دختر نورالدین پسر ملا باتقوا مازندرانی میباشد و مامان نورالدین، آمنه بیگم دختر مجلسی نخستین میباشد.[۳] سید علی اخوی سید عبدالکریم جد بحرالعلوم طباطبایی بوده میباشد.[۴]
به گفته صاحب و مالک ریحانة الادب و محمد باقر خوانساری، در روز غدیر سال ۱۲۱۶ق که وهابیان به کربلا حمله کردند. سید علی طباطبایی خانوادهاش را به پناهگاهی نبی بود، وی و یک طفل شیرخوار در خانه بودند که وهابیان به منزل وی حمله کردند، سید علی، نوپا را به بغل گرفته و ذیل سبدی در خانه نهفته شد، مهاجمان منزلش را تفتیش کردند البته اورا نیافتند، به گمان اینکه شاید سیدعلی تحت هیزمهایی که در کناره خانه بوده، مخفی گردیده باشد، هیزمها را برداشتند و بر روی وی انداختند، به این ترتیب از دست آنها نجات یافت.[۵]
وی در سال ۱۲۳۱ق در ۷۰ سالگی در کربلا درگذشت و در بقعه امام حسین(ع) مجاورت قبر استادش، وحید بهبهانی، دفن شد.[۶]
مختصات اخلاقی
پژوهشگران دانش رجال مانند، ابوعلی حائری، مالک روضات، صاحب و مالک ریحانة الادب، روضه خوان عباس قمی اورا با کلمه ها مختلفی مانند، ثقة، جلیلالقدر، پژوهشگر، یگانه مجال، اصولی، فقید و صاحب و مالک کرامات ستودهاند.[۷] مامقانی از شدت ورع و احتیاط وی نسبت به حق دیگران[۸] و روضه خوان عباس قمی از عبادت و مداومت وی بر بیداری شبهای آدینه حرف گفتهاند.[۹]
میرزا احمد نیشابوری با این که با صاحب و مالک ریاض عناد داشت، ولی در کتاب رجالش از تخصصش در دانش رجال و بعضا آثارش به خیر و خوبی خاطر نموده است.[۱۰] مامقانی میگوید، مالک ریاض روزی از رفتن به نماز جماعت دوری کرد، نماز گزاران از انگیزه این فرمان پرسش کردند، در جواب آن ها اعلام کرد:
«اینجانب امروز در عدل و داد خویش انواع دارم. از این رو، نمیتوانم امام جماعت شما باشم. آنها از انگیزه گونه های پرسیدند. او اظهارکرد: دختر وحید(همسرش)، صحبتهایی به اینجانب زد که اینجانب در دست گرفتن خویش را از دست دادم و به وی گفتم: هر چه به اینجانب گفتی، به خودت برگردد، وی دیگر نماز را با جماعت اقامه نکرد تا این که همسرش از وی راضی شد.[۱۱]
شغل علمی و استادان
از زمانه کودکی وی اطلاعی چندانی در اختیار وجود ندارد، وی در دامان خالواش وحید بهبهانی رشد یافت، مامقانی از استارت تحصیلاتش با عبارت «فی فرصت الرجولیه» حافظه مینماید، و می گوید تا قبل از این خط خیر و خوبی داشت و از راه و روش نگارش ارتزاق می کرد، تحصیلاتش را نزد محمد علی بهبهانی استارت کرد[۱۲] و نزد وحید بهبهانی خاطر نشان کرد. وی در حالی در درس محمد علی بهبهانی حاضر می شد که، سنش از بعضی همدرسانش کمتر بود.[۱۳]
او از مشهورترین شاگردان وحید بهبهانی محسوب می شد. روحانی ابوعلی در منتهی المقال از در بین شاگردان وحید بهبهانی، فقط گستردن هم اکنون علامه بحرالعلوم و مالک ریاض را نوشته میباشد.[۱۴] سیدعلی شبانه و فارغ از اگاهی خان داییاش در درس مالک حدائق نیز حاضر میشد.[۱۵]
شاگردان
ابوعلی حائری
اسدالله شوشتری، تالیف کننده مقابس الانوار.[۱۶]
سید محمد باقر شفتی.
جواد بن محمد حسینی عاملی: مولف مفتاح الکرامه فی گستردن قواعد العلامه.
ملا جعفر استرآبادی.
محمد تقی برغانی قزوینی.
محمد با تقوا برغانی.
محمد شریف مازندرانی.
روضه خوان احمد احسائی.
خلف بن عسکر کربلایی.
سید محمد مجاهد طباطبایی
سید مهدی طباطبایی.
سید حسین موسوی خوانساری.[۱۷]
احمد مجتهد تبریزی
محمد باقر خوانساری از مصاحبت او با سید محسن بغدادی نجفی کاظمی و مهدی نجفی طباطبایی خاطر نموده است.[۱۸]
اثرها
سید علی طباطبایی در فقه، اصول و حدیث تخصص داشت، گرچه تبحرش در اصول بیشتراز فقه بود، اما شهرتش در فقه بیشتراز اصول میباشد. برخلاف میرزای قمی که در فقه متبحر بود، البته شهرتش در اصول میباشد، وی و میرزای قمی هر یک به خواهش دیگری کتابی در غیر تبحر خویش نوشتند، طباطبایی ریاض المسائل را در فقه و میرزای قمی قانون ها را در اصول نگاشتند.[۱۹] و هرمورد با این کتابها دارای اسم و رسم شدند، برخی از اثرها وی عبارتند از:
ریاضُ المَسائل فی بَیان الأحکام بِالدّلائِل
نوشتهعلمیٔ مهم: ریاض المسائل
ریاضُ المَسائل فی بَیان الأحکام بِالدّلائِل کتابی فقاهتی و به گویش عربی میباشد. این کتاب، از گستردنهای دارای اعتبار کتاب النافع فی مختصر الشرایع دارای شهرت به مختصر النافع تألیف متفحص حلی(م ۶۷۶ ق) میباشد. ریاض المسائل یک زمان بی نقص فقه استدلالی از باب پاکی تا باب دیات در دو مجلد میباشد، که دربردارنده نظرها بزرگان فقه مثل روضه خوان طوسی، روضه خوان صدوق، علامه حلی، شهید اولیه، شهید ثانی، حاکم سعیدالدین، کلینی، محمد باقر سبزواری، طبرسی، راوندی، فاضل مقداد، فخر المحققین، مقدس اردبیلی و دیگر بزرگان میباشد. آوازه این کتاب آن چنان بوده، که مؤلف آن، به اسم مالک ریاض پر اسم و رسم گردیده است.
الرسالة البهیه، در آن به رد آراء و نظرها اخباریها پرداخته میباشد.[۲۰]
بقیه اثرها
گستردن مفاتیح الشرایع نتیجه کاشانی
رسالة تثلیث التسبیحات الاربع فی الاخیرتین.
رسالة الاصول الخمس.
رسالة الاجماع و الاستصحاب.
رسالة در استیناف حجیت مضمون موافقت.
رسالة مجوز الاکتفاء بضربة واحدة فی التیمم مسلما.
رساله تخصیص الخطاب الشفاهی الحاضر فی مجلس الخطاب.
رسالة منجزّات المریض تحسب اینجانب الثلث وی اینجانب اصل الترکه
رسالة فی پژوهش حکم الاستظهار للحائض اذا تجاوز دمها عن العشره
رسالة الکفّار المکلَّفون بالفروع
رسالة اصالة برائة ذمة الزوج عن المهر.
رسالة حجیة الشهرة.
رسالة حلیة النظر الی الاجنبیة فی الجمله و اباحة سماع صوتها کذلک.
حاشیة علی معالم الدین و ملاذ المجتهدین.
جزوهای در گستردن مبانی الاصول الی دانش الاصول
لبه بر حدائق الناضره روضه خوان یوسف بحرانی
لبه بر «مدارک الاحکام» و...[۲۱]
عمل اجتماعی
سیدعلی بن محمدعلی(محمد) طباطبایی حائری (۱۱۶۱-۱۲۳۱ق)، دارای شهرت به مالک ریاض، از فقیهان و اصولیان شیعه در قرنهای دوازدهم و سیزدهم قمری میباشد. او از مشهورترین شاگردان وحید بهبهانی بوده میباشد که در اصول بیش تر از فقه متبحر بوده میباشد، البته با کتابت ریاض المسائل در فقه آوازه بیشتری یافت و به صاحب و مالک ریاض مشهور شد. فقیهانی مانند ابوعلی حائری، روحانی احمد احسایی، محمدباقر شفتی و فرزندش سید محمد مجاهد نزد وی شاگردی تشریفات مشهد کردهاند.
وی با کتابت الرسالة البهیه به نبرد با اخباریگری برخاست. ایجاد کرد دیواری سفت در حوالی کربلا بعداز حمله وهابیان و کوشش برای برقراری نظم دراین شهر، از شغلهای اجتماعی وی به شمار میرود.
سرگذشت
سید علی طباطبایی در ۱۲ ربیعالاول سال ۱۱۶۱ق در کاظمین متولد شد، پدرش سید محمدعلی، فرزند ابوالمعالی صغیر و وی فرزند ابوالمعالی پهناور[۱] از تبار سادات حسنی، پر اسم و رسم به طباطبایی میباشد که در قرن دوازدهم قمری از اصفهان به کربلا کوچ کردهاند. مامقانی در تنقیح المقال اسم بابا او را محمد بن علی بیان نموده است.[۲]
سید علی طباطبایی خواهرزاده و داماد وحید بهبهانی میباشد. نسب جدّ مادری وی به مجلسی نخستین میرسد؛ مامان وحید بهبهانی، دختر نورالدین پسر ملا باتقوا مازندرانی میباشد و مامان نورالدین، آمنه بیگم دختر مجلسی نخستین میباشد.[۳] سید علی اخوی سید عبدالکریم جد بحرالعلوم طباطبایی بوده میباشد.[۴]
به گفته صاحب و مالک ریحانة الادب و محمد باقر خوانساری، در روز غدیر سال ۱۲۱۶ق که وهابیان به کربلا حمله کردند. سید علی طباطبایی خانوادهاش را به پناهگاهی نبی بود، وی و یک طفل شیرخوار در خانه بودند که وهابیان به منزل وی حمله کردند، سید علی، نوپا را به بغل گرفته و ذیل سبدی در خانه نهفته شد، مهاجمان منزلش را تفتیش کردند البته اورا نیافتند، به گمان اینکه شاید سیدعلی تحت هیزمهایی که در کناره خانه بوده، مخفی گردیده باشد، هیزمها را برداشتند و بر روی وی انداختند، به این ترتیب از دست آنها نجات یافت.[۵]
وی در سال ۱۲۳۱ق در ۷۰ سالگی در کربلا درگذشت و در بقعه امام حسین(ع) مجاورت قبر استادش، وحید بهبهانی، دفن شد.[۶]
مختصات اخلاقی
پژوهشگران دانش رجال مانند، ابوعلی حائری، مالک روضات، صاحب و مالک ریحانة الادب، روضه خوان عباس قمی اورا با کلمه ها مختلفی مانند، ثقة، جلیلالقدر، پژوهشگر، یگانه مجال، اصولی، فقید و صاحب و مالک کرامات ستودهاند.[۷] مامقانی از شدت ورع و احتیاط وی نسبت به حق دیگران[۸] و روضه خوان عباس قمی از عبادت و مداومت وی بر بیداری شبهای آدینه حرف گفتهاند.[۹]
میرزا احمد نیشابوری با این که با صاحب و مالک ریاض عناد داشت، ولی در کتاب رجالش از تخصصش در دانش رجال و بعضا آثارش به خیر و خوبی خاطر نموده است.[۱۰] مامقانی میگوید، مالک ریاض روزی از رفتن به نماز جماعت دوری کرد، نماز گزاران از انگیزه این فرمان پرسش کردند، در جواب آن ها اعلام کرد:
«اینجانب امروز در عدل و داد خویش انواع دارم. از این رو، نمیتوانم امام جماعت شما باشم. آنها از انگیزه گونه های پرسیدند. او اظهارکرد: دختر وحید(همسرش)، صحبتهایی به اینجانب زد که اینجانب در دست گرفتن خویش را از دست دادم و به وی گفتم: هر چه به اینجانب گفتی، به خودت برگردد، وی دیگر نماز را با جماعت اقامه نکرد تا این که همسرش از وی راضی شد.[۱۱]
شغل علمی و استادان
از زمانه کودکی وی اطلاعی چندانی در اختیار وجود ندارد، وی در دامان خالواش وحید بهبهانی رشد یافت، مامقانی از استارت تحصیلاتش با عبارت «فی فرصت الرجولیه» حافظه مینماید، و می گوید تا قبل از این خط خیر و خوبی داشت و از راه و روش نگارش ارتزاق می کرد، تحصیلاتش را نزد محمد علی بهبهانی استارت کرد[۱۲] و نزد وحید بهبهانی خاطر نشان کرد. وی در حالی در درس محمد علی بهبهانی حاضر می شد که، سنش از بعضی همدرسانش کمتر بود.[۱۳]
او از مشهورترین شاگردان وحید بهبهانی محسوب می شد. روحانی ابوعلی در منتهی المقال از در بین شاگردان وحید بهبهانی، فقط گستردن هم اکنون علامه بحرالعلوم و مالک ریاض را نوشته میباشد.[۱۴] سیدعلی شبانه و فارغ از اگاهی خان داییاش در درس مالک حدائق نیز حاضر میشد.[۱۵]
شاگردان
ابوعلی حائری
اسدالله شوشتری، تالیف کننده مقابس الانوار.[۱۶]
سید محمد باقر شفتی.
جواد بن محمد حسینی عاملی: مولف مفتاح الکرامه فی گستردن قواعد العلامه.
ملا جعفر استرآبادی.
محمد تقی برغانی قزوینی.
محمد با تقوا برغانی.
محمد شریف مازندرانی.
روضه خوان احمد احسائی.
خلف بن عسکر کربلایی.
سید محمد مجاهد طباطبایی
سید مهدی طباطبایی.
سید حسین موسوی خوانساری.[۱۷]
احمد مجتهد تبریزی
محمد باقر خوانساری از مصاحبت او با سید محسن بغدادی نجفی کاظمی و مهدی نجفی طباطبایی خاطر نموده است.[۱۸]
اثرها
سید علی طباطبایی در فقه، اصول و حدیث تخصص داشت، گرچه تبحرش در اصول بیشتراز فقه بود، اما شهرتش در فقه بیشتراز اصول میباشد. برخلاف میرزای قمی که در فقه متبحر بود، البته شهرتش در اصول میباشد، وی و میرزای قمی هر یک به خواهش دیگری کتابی در غیر تبحر خویش نوشتند، طباطبایی ریاض المسائل را در فقه و میرزای قمی قانون ها را در اصول نگاشتند.[۱۹] و هرمورد با این کتابها دارای اسم و رسم شدند، برخی از اثرها وی عبارتند از:
ریاضُ المَسائل فی بَیان الأحکام بِالدّلائِل
نوشتهعلمیٔ مهم: ریاض المسائل
ریاضُ المَسائل فی بَیان الأحکام بِالدّلائِل کتابی فقاهتی و به گویش عربی میباشد. این کتاب، از گستردنهای دارای اعتبار کتاب النافع فی مختصر الشرایع دارای شهرت به مختصر النافع تألیف متفحص حلی(م ۶۷۶ ق) میباشد. ریاض المسائل یک زمان بی نقص فقه استدلالی از باب پاکی تا باب دیات در دو مجلد میباشد، که دربردارنده نظرها بزرگان فقه مثل روضه خوان طوسی، روضه خوان صدوق، علامه حلی، شهید اولیه، شهید ثانی، حاکم سعیدالدین، کلینی، محمد باقر سبزواری، طبرسی، راوندی، فاضل مقداد، فخر المحققین، مقدس اردبیلی و دیگر بزرگان میباشد. آوازه این کتاب آن چنان بوده، که مؤلف آن، به اسم مالک ریاض پر اسم و رسم گردیده است.
الرسالة البهیه، در آن به رد آراء و نظرها اخباریها پرداخته میباشد.[۲۰]
بقیه اثرها
گستردن مفاتیح الشرایع نتیجه کاشانی
رسالة تثلیث التسبیحات الاربع فی الاخیرتین.
رسالة الاصول الخمس.
رسالة الاجماع و الاستصحاب.
رسالة در استیناف حجیت مضمون موافقت.
رسالة مجوز الاکتفاء بضربة واحدة فی التیمم مسلما.
رساله تخصیص الخطاب الشفاهی الحاضر فی مجلس الخطاب.
رسالة منجزّات المریض تحسب اینجانب الثلث وی اینجانب اصل الترکه
رسالة فی پژوهش حکم الاستظهار للحائض اذا تجاوز دمها عن العشره
رسالة الکفّار المکلَّفون بالفروع
رسالة اصالة برائة ذمة الزوج عن المهر.
رسالة حجیة الشهرة.
رسالة حلیة النظر الی الاجنبیة فی الجمله و اباحة سماع صوتها کذلک.
حاشیة علی معالم الدین و ملاذ المجتهدین.
جزوهای در گستردن مبانی الاصول الی دانش الاصول
لبه بر حدائق الناضره روضه خوان یوسف بحرانی
لبه بر «مدارک الاحکام» و...[۲۱]
عمل اجتماعی
تشریفات عروسی اقتصادی و مقرونبهصرفه در مشهد – کیفیت با بودجه محدود