گواهی داستان
حدیث مکارمالاخلاق هم در منابع شیعه و هم در منابع اهلسنت ماجرا شدهاست:
از منابع شیعه، الرِّسالةُ العَلَویه[۱۵] نوشته محمد بن علی کَراجَکی (درگذشت: ۴۴۹ق) و تعبیروتفسیر مَتوده البیان[۱۶] نوشته فضل و ادب بن حسن طبرسی (درگذشت: ۵۴۸ق) کهنترین منابعی شمرده گردیدهاند که حدیث مکارم الاخلاق را نقل کردهاند.[۱۷] همینطور حسن بن ادب طبرسی در پیشگفتارٔ کتاب مکارم الاخلاق این قصه را فارغ از بیان مدرک ذکر نموده تشریفات مشهد است.[۱۸]
اما این حدیث با کلمه ها و نقلهای متعدد، در منابع دیگر نیز آمده میباشد: در فقهالرضا با عبارت «بُعِثتُ بِمَعملِمِ الاَخلق کننده»[۱۹] و در کتاب اَمالی، نوشته روضه خوان طوسی (۳۸۵-۴۶۰ق) با عبارت «بُعِثتُ بِمَعملِمِ الاَخلق کنندهِ و مَحَاسِنِها» از رسول(ص) نقل گردیده است.[۲۰]
میان منابع اهلسنت، بیهقی (درگذشت: ۴۵۸ق) این ماجرا را در کتاب سنن کبری با بیان سلسله گواهی، از ابوهریره، از رسول(ص) نقل نموده است.[۲۱] همینطور صاحب و مالک بن اَنس (۹۳-۱۷۹ق)، [۲۲] احمد بن حنبل (۱۶۴-۲۴۱ق)[۲۳] و محمد بن اسماعیل بخاری (۱۹۴-۲۵۶ق)، [۲۴] این حدیث را با الفاظی شبیه در کتابهای خویش آوردهاند. برخی محققان، با دقت به کثرت نقل مضمونِ این حدیث با لفظ ها و اسنادی متفاوتِ در منابع شیعه و سنی، آن را پشت سر هم معنوی و یا این که حداقل دارنده استفاضه معنوی شمرده و نزد علما پذیرفته دانستهاند.[۲۵]
مصادیق مکارم اخلاق و رفتار
مکارم، گردآوری «مَکرَمه» به معنای بزرگی و بزرگواری میباشد[۲۶] و مکارم اخلاق و رفتار را به خلق بزرگوارانه مضمون کردهاند.[۲۷] در منابع حدیثی، احادیث زیادی از معصومان(ع) درباره مکارم اخلاق و رفتار نقل گردیده است[۲۸] و در بعضا از آنها خصلتهایی تحت عنوان مصادیق مکارم اخلاقی نقل شده میباشد. کلینی در کتاب کافی حدیثی از امام راستگو(ع) آورده که مکارم اخلاق و رفتار را زینت پیامبران معرفی و به داشتن آن ها ترغیب مینماید. آنگاه ده خصوصیت را از مصادیق مکارم اخلاقی میشمرد: اعتقاد، قناعت، حوصله، شکر، خویشتنداری، خُلق پسندیده، سخاوت، غیرت، شجاعت و مروّت.[۲۹] در حدیثی دیگر در همین کتاب، خصلتهایی دیگری مصادیق مکارم خلق اورده شده میباشد: نومیدی (از آنچه نزد عموم میباشد)، راستگویی، ادای ودیعه، صله رحم، پذیرایی از مهمان، طعام دادن به مستلزم، جبران خوبیها، ملاحظه حق اهالی، ملاحظه حق رفیق. آنگاه بیان شده اصل تمامی مکارم حجب و حیا و رودربایسی میباشد.[۳۰]
تفاوت مکارم و محاسن اخلاقی
در برخی نقلهای حدیث مکارمالاخلاق، به عنوان مثال نقل روحانی طوسی، در کنار مکارم، به محاسن اخلاقی نیز اشاره شدهاست.[۳۱] به گفته محمدتقی فلسفی (۱۲۸۶- ۱۳۷۷ش) از سخنرانان مذهبی، بین احادیث، معیاری برای تمایز محاسن و مکارم اخلاقی از هم ذکر نشده میباشد؛[۳۲] البته با دقت به مصادیقی که در روایات برای این دو تیتر نام برده، میاقتدار اظهارکرد آن مجموعه از صفات اخلاقی مانند خوشرویی با عموم که از لحاظ شارع، نیکو میباشد، اما با تمایلات نفسانی هم قابلگردآوری میباشد[۳۳] و بیشتر به رابطه ها اجتماعی و کیفیت معاشرت با دیگر افراد ربط داراست[۳۴] محاسن اخلاقی میباشد و اخلاقیاتی همانند فروبردن خشم که در حالتیکه کسی بخواهد رعایت نماید، بایستی با هوای نفسش نزاع نماید، یا این که دست کم به آن بیدقت باشد، در زمره مکارم خوی قرار می گیرد.[۳۵]
جستارهای متعلق
کرامت انسانی
آیه کرامت
گواهی داستان
حدیث مکارمالاخلاق هم در منابع شیعه و هم در منابع اهلسنت ماجرا شدهاست:
از منابع شیعه، الرِّسالةُ العَلَویه[۱۵] نوشته محمد بن علی کَراجَکی (درگذشت: ۴۴۹ق) و تعبیروتفسیر مَتوده البیان[۱۶] نوشته فضل و ادب بن حسن طبرسی (درگذشت: ۵۴۸ق) کهنترین منابعی شمرده گردیدهاند که حدیث مکارم الاخلاق را نقل کردهاند.[۱۷] همینطور حسن بن ادب طبرسی در پیشگفتارٔ کتاب مکارم الاخلاق این قصه را فارغ از بیان مدرک ذکر نموده تشریفات مشهد است.[۱۸]
اما این حدیث با کلمه ها و نقلهای متعدد، در منابع دیگر نیز آمده میباشد: در فقهالرضا با عبارت «بُعِثتُ بِمَعملِمِ الاَخلق کننده»[۱۹] و در کتاب اَمالی، نوشته روضه خوان طوسی (۳۸۵-۴۶۰ق) با عبارت «بُعِثتُ بِمَعملِمِ الاَخلق کنندهِ و مَحَاسِنِها» از رسول(ص) نقل گردیده است.[۲۰]
میان منابع اهلسنت، بیهقی (درگذشت: ۴۵۸ق) این ماجرا را در کتاب سنن کبری با بیان سلسله گواهی، از ابوهریره، از رسول(ص) نقل نموده است.[۲۱] همینطور صاحب و مالک بن اَنس (۹۳-۱۷۹ق)، [۲۲] احمد بن حنبل (۱۶۴-۲۴۱ق)[۲۳] و محمد بن اسماعیل بخاری (۱۹۴-۲۵۶ق)، [۲۴] این حدیث را با الفاظی شبیه در کتابهای خویش آوردهاند. برخی محققان، با دقت به کثرت نقل مضمونِ این حدیث با لفظ ها و اسنادی متفاوتِ در منابع شیعه و سنی، آن را پشت سر هم معنوی و یا این که حداقل دارنده استفاضه معنوی شمرده و نزد علما پذیرفته دانستهاند.[۲۵]
مصادیق مکارم اخلاق و رفتار
مکارم، گردآوری «مَکرَمه» به معنای بزرگی و بزرگواری میباشد[۲۶] و مکارم اخلاق و رفتار را به خلق بزرگوارانه مضمون کردهاند.[۲۷] در منابع حدیثی، احادیث زیادی از معصومان(ع) درباره مکارم اخلاق و رفتار نقل گردیده است[۲۸] و در بعضا از آنها خصلتهایی تحت عنوان مصادیق مکارم اخلاقی نقل شده میباشد. کلینی در کتاب کافی حدیثی از امام راستگو(ع) آورده که مکارم اخلاق و رفتار را زینت پیامبران معرفی و به داشتن آن ها ترغیب مینماید. آنگاه ده خصوصیت را از مصادیق مکارم اخلاقی میشمرد: اعتقاد، قناعت، حوصله، شکر، خویشتنداری، خُلق پسندیده، سخاوت، غیرت، شجاعت و مروّت.[۲۹] در حدیثی دیگر در همین کتاب، خصلتهایی دیگری مصادیق مکارم خلق اورده شده میباشد: نومیدی (از آنچه نزد عموم میباشد)، راستگویی، ادای ودیعه، صله رحم، پذیرایی از مهمان، طعام دادن به مستلزم، جبران خوبیها، ملاحظه حق اهالی، ملاحظه حق رفیق. آنگاه بیان شده اصل تمامی مکارم حجب و حیا و رودربایسی میباشد.[۳۰]
تفاوت مکارم و محاسن اخلاقی
در برخی نقلهای حدیث مکارمالاخلاق، به عنوان مثال نقل روحانی طوسی، در کنار مکارم، به محاسن اخلاقی نیز اشاره شدهاست.[۳۱] به گفته محمدتقی فلسفی (۱۲۸۶- ۱۳۷۷ش) از سخنرانان مذهبی، بین احادیث، معیاری برای تمایز محاسن و مکارم اخلاقی از هم ذکر نشده میباشد؛[۳۲] البته با دقت به مصادیقی که در روایات برای این دو تیتر نام برده، میاقتدار اظهارکرد آن مجموعه از صفات اخلاقی مانند خوشرویی با عموم که از لحاظ شارع، نیکو میباشد، اما با تمایلات نفسانی هم قابلگردآوری میباشد[۳۳] و بیشتر به رابطه ها اجتماعی و کیفیت معاشرت با دیگر افراد ربط داراست[۳۴] محاسن اخلاقی میباشد و اخلاقیاتی همانند فروبردن خشم که در حالتیکه کسی بخواهد رعایت نماید، بایستی با هوای نفسش نزاع نماید، یا این که دست کم به آن بیدقت باشد، در زمره مکارم خوی قرار می گیرد.[۳۵]
جستارهای متعلق
کرامت انسانی
آیه کرامت
چگونه یک مراسم منظم و بدون دغدغه برگزار کنیم؟