???? ???? ???????

تواضع در قبال عظمت آفریدگار
در روایات، به ویژه بر تواضع در قبال پروردگار تأکید گردیده است که رابطه ذکر شده دربین تواضع و ایمان را علامت میدهد؛ چنانکه در مصباح الشریعة [۲۶] آمده میباشد که واقعیت تواضع را فقط مقربان و واصلان به وحدانیت خدا در می یابند. همینطور، طبق روایات، تواضع در قبال عظمت معبود، شرط قبولی عبادت‌هایی زیرا نماز معرفی گردیده [۲۷] و در حدیثی از امام درست گو علیه السلام، خویش تواضع عبادت تشریفات مشهد خوانده شد‌ه‌است. [۲۸]

عبادات واجب همانند نماز و حج نیز چنانکه از نشانه‌ها قرآن بر می آید، به رفع کبر و ساخت‌و‌ساز ملکه تواضع در آدمی کمک می رساند. [۲۹] برهمین اساس، در دعاهای منقول از امامان شیعه، تواضع از اموری میباشد که مؤمن از معبود درخواست می‌نماید. [۳۰]

تواضع در قبال مومنان
سازه بر حدیثی، مؤمن وظیفه دارااست نسبت به دیگر مؤمنان ادم خاکی باشد و از فخرفروشی به آنها بپرهیزد. [۳۱] به لحاظ می رسد که مؤمن زیرا ارزشمندیِ کارها را با ملاکِ غربت و قربت به آفریدگار می‌سنجد و ترازو قیمت نعمت‌های مادی را با دقت به آخرت انتخاب می‌نماید، در فیض کارایی دارااست از سرفروتنی حیات زاهدانه‌ای در پیش گیرد و معاش‌اش را با بینوا‌ترین آدم‌ها همسان سازد. سیره و سلوک نبی اکرم(ص)، این معنی را به روشنی آرم میدهد. [۳۲] رعایت حد میانه در هر فضیلتی نیکوست و افراط و تفریط در آن مذموم میباشد؛ افراط در تواضع این میباشد که آدم خودبزرگ‌فی مابین باشد و سایر افراد را حقیر و ناچیز شمرد و تفریط در آن این میباشد که چنان تواضع نماید که به ذلت، حقارت و پستی بینجامد.[۳۳]

اثرها
امام درستگو (ع): إِنَّ مِنَ التَّواضُعِ أَن یَرضَى الرَّجُلُ بِالمَجلِسِ دونَ المَجلِسِ وَأَن یُسَلِّمَ عَلى مَن یَلقى وَأَن یَخیسُکَ المِراءَ وَإِن کانَ مُحِقّا وَلایُحِبَّ أَن یُحمَدَ عَلَى التَّقوى (ترجمه: از تواضع میباشد که آدم به تحت مجلس رضایت دهد، به هر که بر مى خورد درود نماید، مجادله را‌‌ رها نماید در شرایطی‌که چه حق با وی باشد و دوست نداشته باشد که به پرهیزکارى ثنا خواهد شد.)

بحار الأنوار، ج۷۵، ص۱۱۸.

بر طبق روایات، تواضع با عقل و دانش رابطه داراست. [۳۴] سازه بر حدیثی نبوی، طلب دانش از پروردگار، به فزون شدن تواضع در آدمی می‌انجامد. [۳۵] و در حدیثی امام کاظم علیه السلام خطاب به هشام بن حکم تواضع را مرکب عقل خوانده میباشد. [۳۶][یادداشت ۵]

از سایر اثرها تواضع، طبق روایات، بزرگی و ارج یافتن در عالم و آخرت میباشد. عبارت «مَنْ تَوَاضَعَ لِله رَفَعَهُ الله (هر کس برای خداوند تواضع نماید، خدا او‌را ارج و بزرگی میبخشد)» از نبی اکرم(ص)، به طور‌های مختلفی در منابع تکرار گردیده و مضمون آن در روایات دیگری از امامان شیعه آمده میباشد. [۳۷]امام راست گو(ع) در روایتی به ابوبصیر فرمود: «اى ابا محمد! همانا نوح(ع) در کشتى گرد‌همایی و هر چه آفریدگار خواهد در کشتى بود (بشر، حیوان و جنس بسیارى بود) و کشتى مأموریت داشت و گرد منزل کعبه طواف کرد...نوح کشتى را به خویش واگذاشته بود خداى عزّ و جلّ به کوه‌ها وحی فرمود: که اینجانب کشتىِ مخلوق‌ام نوح را روى یکى از شما قرار میدهم‌، کوه‌ها گردن کشیدند و سرافرازى کردند (تکبّر نمودند)، ولى کوه "جودى" فروتنى کرد، و آن کوهى میباشد نزد شما، پس کشتى سینه بر آن کوه گذاشت. آن هنگام نوح(ع) به لغت سریانى فرمود: "یا این که مارى اَتْقِن"؛‏ یعنى پروردگارا! اصلاح کن». [یادداشت ۶] [۳۸]

نهی از تواضع در قبال بعضی اشخاص
سازه بر روایات، همانطور که تواضع در قبال والدین، [۳۹] مؤمنان [۴۰] و مدرس و محصل [۴۱] پیشنهاد گردیده، از تواضع نسبت به بعضی اشخاص مثلا متکبران و کافران نهی شد‌ه‌است. [۴۲] همینطور، تواضع بینوا در قبال بی نیاز به باعث ثروتش، ناپسند شمرده شد‌ه‌است. [۴۳] در روایتی از امام درستگو(ع) تواضع در قبال بی نیاز به طمع وصال به منفعت‌ای سبب از دست رفتن دو سوم آیین دانسته گردیده است.[۴۴] خیر صرفا تواضع در قبال بعضی مذموم میباشد بلکه در مواقعی آدم مأمور به تکبر میباشد اما خیر به معنای تحقق صفت کبر در خویش بلکه به معنای واکنش متکبرانه (صوری ونمایشی)با هر کس سزاوار تواضع وجود ندارد. در احادیث مواقعی از این‌سیرتکامل تکبر معرفی شد‌ه‌است. در روایتی فرستاده آفریدگار فرمود: بعد از آن که به بشر‌هاى مؤمنِ ادم خاکی برخوردید، با آنها تواضع نمائید، ولى اگربه آدم‌هاى متکبر عکس العمل نمودید با آنها تکبر ورزید. چون این شیوه, براى آن‌ها خوارى و حقارت مى آورد. [۴۵] [یادداشت ۷] در قصه دیگری امیرالمؤمنین(ع) فرمود« التکبّر على المُتَکبّرین هو التواضع بِعینه» . تکبر در قبال متکبرین عین تواضع میباشد. [۴۶]

آرم‌‌ها
در پاره‌ای روایات به کارها جزئی تری همانند آیات و نمودهای تواضع پرداخته گردیده که بعضی از آن ها عبارت میباشد از: حق اولویت در درود کردن، نشستن در ذیل مجلس، طعام میل کردن همدم خادمان، رخنه‌ آرایش کردن و به رنج پرت کردن در خرقه و غذا. [۴۷]

تواضع در قبال عظمت آفریدگار
در روایات، به ویژه بر تواضع در قبال پروردگار تأکید گردیده است که رابطه ذکر شده دربین تواضع و ایمان را علامت میدهد؛ چنانکه در مصباح الشریعة [۲۶] آمده میباشد که واقعیت تواضع را فقط مقربان و واصلان به وحدانیت خدا در می یابند. همینطور، طبق روایات، تواضع در قبال عظمت معبود، شرط قبولی عبادت‌هایی زیرا نماز معرفی گردیده [۲۷] و در حدیثی از امام درست گو علیه السلام، خویش تواضع عبادت تشریفات مشهد خوانده شد‌ه‌است. [۲۸]

عبادات واجب همانند نماز و حج نیز چنانکه از نشانه‌ها قرآن بر می آید، به رفع کبر و ساخت‌و‌ساز ملکه تواضع در آدمی کمک می رساند. [۲۹] برهمین اساس، در دعاهای منقول از امامان شیعه، تواضع از اموری میباشد که مؤمن از معبود درخواست می‌نماید. [۳۰]

تواضع در قبال مومنان
سازه بر حدیثی، مؤمن وظیفه دارااست نسبت به دیگر مؤمنان ادم خاکی باشد و از فخرفروشی به آنها بپرهیزد. [۳۱] به لحاظ می رسد که مؤمن زیرا ارزشمندیِ کارها را با ملاکِ غربت و قربت به آفریدگار می‌سنجد و ترازو قیمت نعمت‌های مادی را با دقت به آخرت انتخاب می‌نماید، در فیض کارایی دارااست از سرفروتنی حیات زاهدانه‌ای در پیش گیرد و معاش‌اش را با بینوا‌ترین آدم‌ها همسان سازد. سیره و سلوک نبی اکرم(ص)، این معنی را به روشنی آرم میدهد. [۳۲] رعایت حد میانه در هر فضیلتی نیکوست و افراط و تفریط در آن مذموم میباشد؛ افراط در تواضع این میباشد که آدم خودبزرگ‌فی مابین باشد و سایر افراد را حقیر و ناچیز شمرد و تفریط در آن این میباشد که چنان تواضع نماید که به ذلت، حقارت و پستی بینجامد.[۳۳]

اثرها
امام درستگو (ع): إِنَّ مِنَ التَّواضُعِ أَن یَرضَى الرَّجُلُ بِالمَجلِسِ دونَ المَجلِسِ وَأَن یُسَلِّمَ عَلى مَن یَلقى وَأَن یَخیسُکَ المِراءَ وَإِن کانَ مُحِقّا وَلایُحِبَّ أَن یُحمَدَ عَلَى التَّقوى (ترجمه: از تواضع میباشد که آدم به تحت مجلس رضایت دهد، به هر که بر مى خورد درود نماید، مجادله را‌‌ رها نماید در شرایطی‌که چه حق با وی باشد و دوست نداشته باشد که به پرهیزکارى ثنا خواهد شد.)

بحار الأنوار، ج۷۵، ص۱۱۸.

بر طبق روایات، تواضع با عقل و دانش رابطه داراست. [۳۴] سازه بر حدیثی نبوی، طلب دانش از پروردگار، به فزون شدن تواضع در آدمی می‌انجامد. [۳۵] و در حدیثی امام کاظم علیه السلام خطاب به هشام بن حکم تواضع را مرکب عقل خوانده میباشد. [۳۶][یادداشت ۵]

از سایر اثرها تواضع، طبق روایات، بزرگی و ارج یافتن در عالم و آخرت میباشد. عبارت «مَنْ تَوَاضَعَ لِله رَفَعَهُ الله (هر کس برای خداوند تواضع نماید، خدا او‌را ارج و بزرگی میبخشد)» از نبی اکرم(ص)، به طور‌های مختلفی در منابع تکرار گردیده و مضمون آن در روایات دیگری از امامان شیعه آمده میباشد. [۳۷]امام راست گو(ع) در روایتی به ابوبصیر فرمود: «اى ابا محمد! همانا نوح(ع) در کشتى گرد‌همایی و هر چه آفریدگار خواهد در کشتى بود (بشر، حیوان و جنس بسیارى بود) و کشتى مأموریت داشت و گرد منزل کعبه طواف کرد...نوح کشتى را به خویش واگذاشته بود خداى عزّ و جلّ به کوه‌ها وحی فرمود: که اینجانب کشتىِ مخلوق‌ام نوح را روى یکى از شما قرار میدهم‌، کوه‌ها گردن کشیدند و سرافرازى کردند (تکبّر نمودند)، ولى کوه "جودى" فروتنى کرد، و آن کوهى میباشد نزد شما، پس کشتى سینه بر آن کوه گذاشت. آن هنگام نوح(ع) به لغت سریانى فرمود: "یا این که مارى اَتْقِن"؛‏ یعنى پروردگارا! اصلاح کن». [یادداشت ۶] [۳۸]

نهی از تواضع در قبال بعضی اشخاص
سازه بر روایات، همانطور که تواضع در قبال والدین، [۳۹] مؤمنان [۴۰] و مدرس و محصل [۴۱] پیشنهاد گردیده، از تواضع نسبت به بعضی اشخاص مثلا متکبران و کافران نهی شد‌ه‌است. [۴۲] همینطور، تواضع بینوا در قبال بی نیاز به باعث ثروتش، ناپسند شمرده شد‌ه‌است. [۴۳] در روایتی از امام درستگو(ع) تواضع در قبال بی نیاز به طمع وصال به منفعت‌ای سبب از دست رفتن دو سوم آیین دانسته گردیده است.[۴۴] خیر صرفا تواضع در قبال بعضی مذموم میباشد بلکه در مواقعی آدم مأمور به تکبر میباشد اما خیر به معنای تحقق صفت کبر در خویش بلکه به معنای واکنش متکبرانه (صوری ونمایشی)با هر کس سزاوار تواضع وجود ندارد. در احادیث مواقعی از این‌سیرتکامل تکبر معرفی شد‌ه‌است. در روایتی فرستاده آفریدگار فرمود: بعد از آن که به بشر‌هاى مؤمنِ ادم خاکی برخوردید، با آنها تواضع نمائید، ولى اگربه آدم‌هاى متکبر عکس العمل نمودید با آنها تکبر ورزید. چون این شیوه, براى آن‌ها خوارى و حقارت مى آورد. [۴۵] [یادداشت ۷] در قصه دیگری امیرالمؤمنین(ع) فرمود« التکبّر على المُتَکبّرین هو التواضع بِعینه» . تکبر در قبال متکبرین عین تواضع میباشد. [۴۶]

آرم‌‌ها
در پاره‌ای روایات به کارها جزئی تری همانند آیات و نمودهای تواضع پرداخته گردیده که بعضی از آن ها عبارت میباشد از: حق اولویت در درود کردن، نشستن در ذیل مجلس، طعام میل کردن همدم خادمان، رخنه‌ آرایش کردن و به رنج پرت کردن در خرقه و غذا. [۴۷]