حضور میرزا احمد کفایی
میرزا احمد کفایی فرزند آخوند محمدکاظم خراسانی بود که نزد او و دیگر استادان حوزه نجف درس خوانده و آنگاه به مشهد، که اخوی بزرگترش میرزا محمد آقازاده زعامت حوزه علمیه و سر گروهی شرعی آن را سالها برعهده داشت، هجرت و خویش سالها در آنجا درس دادن کرده بود. او در حالتی که از یک سو حوزه علمیه مشهد در تاثیر رخدادهای بعد از حادثه گوهرشاد و ممنوعیت پوشیدن خرقه روحانیت، به طور تقریبً خالی از استادان و طلاب گردیده و به موقعیت تعطیل تشریفات مشهد درآمده بود،
[۱۲۸] و از سوی دیگر تبلیغات ضدمذهبی گردآوری ایها در فضای آزاد اوایل سلطنت پهلوی دوم فضای شرعی و سیاسی مشهد را ذیل تأثیر قرار داده بود، با توکل بر مقام و پشتیبان شرعی، علمی و خانوادگی خویش و با جلب اعتقاد و باور حکومت، مدرسه ها و موقوفات آنان را از دولت پس گرفت و مجموع موقوفات این مدرسه ها را اجاره بندی کرد و برای مدرسه ها متصدی انتخاب نمود و از روش اجاره این موقوفات برای هزینه های مدرسه ها و طلاب و استادان عایداتی مهیا تشکیل داد. درنتیجه بخش اعظمی از استادان و طلاب به حوزه بازگشتند. او همینطور برای احیای حوزه مشهد، برخی از علمای دیگر شهرها نظیر آقا والا اشرفی شاهرودی، از شاگردان پر رنگ میرزا محمد حسین نائینی، را به مشهد دعوت کرد.[۱۲۹]
حضور میرزامهدی اصفهانی
میرزا مهدی اصفهانی (متوفی ۱۳۲۵ش) هم که از علم آموختگان نجف و مسلط بر مبانی دینی و اصولی مدرسههای نجف و سامرا و از شاگردان نامبردار نائینی بود و از حدود ۱۳۰۰ش در مشهد سکونت و درس دادن داشت.
اقدامات میرزامهدی اصفهانی
او با تشویق پارهای از طلاب با تصرف حجرات مکتب نواب که ذیل تصرف دولت بود[۱۳۰] توشه دیگر درس بیرون فقه و اصول خویش را، که در اواخر زمان رضاشاه در خانه برگزار می کرد، به صورت علنی در مکتب نواب استارت کرد.[۱۳۱]
اصفهانی اولیه عالمی بود که مبانی اصولی معلم خودمیرزا محمدحسین نائینی را در مشهد مطرح کرد.[۱۳۲]
آنچه که اصفهانی را از دیگر افراد ممتاز میتشکیل داد، ارائه معارف و عقاید شیعی به روشای خاص بود، طریقای که بعد ها به «مدرسه معارفی خراسان» آوازه یافت و مدعای اساسی آن عدم آمیختگی عقاید شرعی با هرگونه فراورده درنگ بشری و مشخصاً فلسفه و عرفان میباشد. اصفهانی در ارائه آرا و عقاید خویش چنان برنده بود که اکثری از طلاب و استادان مبرِّز حوزه مشهد که بعضی از آن ها هم اهل فلسفه بودند به مدرسه او گرویدند. آنچه اصفهانی پی ریزی کرد توسط شاگردانش خاصه روحانی مجتبی قزوینی (متوفی ۱۳۴۶ش) تحکیم و گستردن داده شد و بعداز وی چنان بسط یافت که تحت عنوان خصوصیت اساسی حوزه علمیه مشهد در چندین دهه اخیر شناخته شد.[۱۳۳]
حضور روحانی مرتضی آشتیانی
روضه خوان مرتضی آشتیانی هم که از مجتهدان پررنگای بود که در نزد بابا خویش محمد حسن آشتیانی در طهران و آخوند خراسانی در نجف، تحصیلات خوب را به ایفا رسانده و در زمان رضاشاه به مشهد آمده بود و سالها دراین شهر درس دادن کرده و بعد از ماجرای گوهرشاد به طهران تبعید گردیده بود، دراین زمان به مشهد برگشت و ارائه درس بیرون را استارت کرد.[۱۳۴] در کنار این دو بدن، استادان دیگری زیرا کفایی و روضه خوان هاشم قزوینی و روضه خوان مجتبی قزوینی، به صورت محدودتری درس بیرون میگفتند.[۱۳۵] دروس ادبیات و سطح های مقدماتی و خوب هم به قوت خویش باقی بود و استادان پررنگای زیرا میرزا احمد استاد یزدی، روحانی کاظم دامغانی و میرزا محمدتقی ادیب نیشابوری دراین مقاطع درس دادن میکردند.[۱۳۶]
حضور علمای دیگر
از سایر علمای این زمان سید یونس اردبیلی (متوفی ۱۳۳۷ش) میباشد که قبل از اتفاق گوهرشاد در مشهد به درس دادن و کار علمی و فقهی اشتغال داشت، آنگاه از مشهد تبعید شد و بعداز سقوط پهلوی نخستین بدین شهر رجوع و عمل علمی خویش را از سرگرفت.[۱۳۷]
همینطور روضه خوان غلام حسین مجتهد تبریزی (متوفی ۱۳۵۹ش) از عصر پهلوی اولیه در مشهد به درس دادن و اقامه جماعت اشتغال داشت و اقدامات سیاسی و شغلهای اجتماعی وی دارای اسم و رسم میباشد.[۱۳۸]
حضور میرزا احمد کفایی
میرزا احمد کفایی فرزند آخوند محمدکاظم خراسانی بود که نزد او و دیگر استادان حوزه نجف درس خوانده و آنگاه به مشهد، که اخوی بزرگترش میرزا محمد آقازاده زعامت حوزه علمیه و سر گروهی شرعی آن را سالها برعهده داشت، هجرت و خویش سالها در آنجا درس دادن کرده بود. او در حالتی که از یک سو حوزه علمیه مشهد در تاثیر رخدادهای بعد از حادثه گوهرشاد و ممنوعیت پوشیدن خرقه روحانیت، به طور تقریبً خالی از استادان و طلاب گردیده و به موقعیت تعطیل تشریفات مشهد درآمده بود،
[۱۲۸] و از سوی دیگر تبلیغات ضدمذهبی گردآوری ایها در فضای آزاد اوایل سلطنت پهلوی دوم فضای شرعی و سیاسی مشهد را ذیل تأثیر قرار داده بود، با توکل بر مقام و پشتیبان شرعی، علمی و خانوادگی خویش و با جلب اعتقاد و باور حکومت، مدرسه ها و موقوفات آنان را از دولت پس گرفت و مجموع موقوفات این مدرسه ها را اجاره بندی کرد و برای مدرسه ها متصدی انتخاب نمود و از روش اجاره این موقوفات برای هزینه های مدرسه ها و طلاب و استادان عایداتی مهیا تشکیل داد. درنتیجه بخش اعظمی از استادان و طلاب به حوزه بازگشتند. او همینطور برای احیای حوزه مشهد، برخی از علمای دیگر شهرها نظیر آقا والا اشرفی شاهرودی، از شاگردان پر رنگ میرزا محمد حسین نائینی، را به مشهد دعوت کرد.[۱۲۹]
حضور میرزامهدی اصفهانی
میرزا مهدی اصفهانی (متوفی ۱۳۲۵ش) هم که از علم آموختگان نجف و مسلط بر مبانی دینی و اصولی مدرسههای نجف و سامرا و از شاگردان نامبردار نائینی بود و از حدود ۱۳۰۰ش در مشهد سکونت و درس دادن داشت.
اقدامات میرزامهدی اصفهانی
او با تشویق پارهای از طلاب با تصرف حجرات مکتب نواب که ذیل تصرف دولت بود[۱۳۰] توشه دیگر درس بیرون فقه و اصول خویش را، که در اواخر زمان رضاشاه در خانه برگزار می کرد، به صورت علنی در مکتب نواب استارت کرد.[۱۳۱]
اصفهانی اولیه عالمی بود که مبانی اصولی معلم خودمیرزا محمدحسین نائینی را در مشهد مطرح کرد.[۱۳۲]
آنچه که اصفهانی را از دیگر افراد ممتاز میتشکیل داد، ارائه معارف و عقاید شیعی به روشای خاص بود، طریقای که بعد ها به «مدرسه معارفی خراسان» آوازه یافت و مدعای اساسی آن عدم آمیختگی عقاید شرعی با هرگونه فراورده درنگ بشری و مشخصاً فلسفه و عرفان میباشد. اصفهانی در ارائه آرا و عقاید خویش چنان برنده بود که اکثری از طلاب و استادان مبرِّز حوزه مشهد که بعضی از آن ها هم اهل فلسفه بودند به مدرسه او گرویدند. آنچه اصفهانی پی ریزی کرد توسط شاگردانش خاصه روحانی مجتبی قزوینی (متوفی ۱۳۴۶ش) تحکیم و گستردن داده شد و بعداز وی چنان بسط یافت که تحت عنوان خصوصیت اساسی حوزه علمیه مشهد در چندین دهه اخیر شناخته شد.[۱۳۳]
حضور روحانی مرتضی آشتیانی
روضه خوان مرتضی آشتیانی هم که از مجتهدان پررنگای بود که در نزد بابا خویش محمد حسن آشتیانی در طهران و آخوند خراسانی در نجف، تحصیلات خوب را به ایفا رسانده و در زمان رضاشاه به مشهد آمده بود و سالها دراین شهر درس دادن کرده و بعد از ماجرای گوهرشاد به طهران تبعید گردیده بود، دراین زمان به مشهد برگشت و ارائه درس بیرون را استارت کرد.[۱۳۴] در کنار این دو بدن، استادان دیگری زیرا کفایی و روضه خوان هاشم قزوینی و روضه خوان مجتبی قزوینی، به صورت محدودتری درس بیرون میگفتند.[۱۳۵] دروس ادبیات و سطح های مقدماتی و خوب هم به قوت خویش باقی بود و استادان پررنگای زیرا میرزا احمد استاد یزدی، روحانی کاظم دامغانی و میرزا محمدتقی ادیب نیشابوری دراین مقاطع درس دادن میکردند.[۱۳۶]
حضور علمای دیگر
از سایر علمای این زمان سید یونس اردبیلی (متوفی ۱۳۳۷ش) میباشد که قبل از اتفاق گوهرشاد در مشهد به درس دادن و کار علمی و فقهی اشتغال داشت، آنگاه از مشهد تبعید شد و بعداز سقوط پهلوی نخستین بدین شهر رجوع و عمل علمی خویش را از سرگرفت.[۱۳۷]
همینطور روضه خوان غلام حسین مجتهد تبریزی (متوفی ۱۳۵۹ش) از عصر پهلوی اولیه در مشهد به درس دادن و اقامه جماعت اشتغال داشت و اقدامات سیاسی و شغلهای اجتماعی وی دارای اسم و رسم میباشد.[۱۳۸]
تشریفات عروسی اقتصادی و مقرونبهصرفه در مشهد – کیفیت با بودجه محدود