???? ???? ???????

حدیث لَوْلاک حدیث قدسی که وجود رسول اکرم(ص) و اهل بیتش(ع) را تحت عنوان غرض آفرینش هستی معرفی می‌نماید. تعبیروتفسیر «لولاک لما خلقت الافلاک» با این‌که در منابع روایی متقدم شیعه به‌ویژه کتاب ها اربعه نیامده، البته در منابع روایی متأخر، متن‌ها فقاهتی، تفسیری، کلامی و ... کاربرد زیاد داشته میباشد. مشابه محتوای این حدیث در بعضا از متن‌ها روایی متقدم شیعه و اهل سنت، با مضامینی گوناگون، گاه صرفا درباره فرد رسول اکرم(ص) و گاه درباره رسول(ص) و اهل بیت(ع) تشریفات مشهد آمده میباشد.

دربین روایات پر اسم و رسم به لولاک، حدیث «یا این که احمد لولاک لما خلقت الافلاک و لولا علی لما خلقتک و لولا فاطمه لما خلقتکما» آوازه بیشتری در بین شیعه پیدا نموده است. این حدیث در جامعه ها روایی متقدم شیعه نیامده و برای نخسین بار سید محمدحسن میرجهانی در کتاب جُنَّة العاصمة آن را با استناد به کتابی خطی به اسم کشف اللئالی نوشته پارسا بن عرندس حلی نقل نموده است.

بعضا با دقت به ضعف گواهی حدیث لولا فاطمه معتقدند نصیب دوم و سوم این حدیث «لولا علی لما خلقتک و لولا فاطمه لما خلقتکما» به وسیله غالیان به حدیث لولاک ملحق گردیده و مخالف قرآن، احادیث و عقل میباشد. در مقابل، سازه بر حیث اشخاصی زیرا آیت الله شبیری زنجانی اگرچه مدرک حدیث لولا فاطمه جعلی میباشد، البته مضمون آن قابل حفاظت میباشد؛ چون مقصود از خلقت هدایت بشر‌هاست و معصومان نیز واسطه نتیجه در هدایت می‌باشند، به این ترتیب می‌اقتدار اظهار کرد که در صورتی اهل بیت(ع) نبودند فقید اخلاق و رفتار نمی شد.

منزلت عبارت لولاک لما خلقت الافلاک
فراز «لولاک لما خلقت الافلاک» در حدیث قدسی لولاک،[۱] که وجود پیامبر الله(ص) را غرض و علت آفرینش هستی خوانده میباشد،[۲] در متن‌ها شرعی، تفسیری، کلامی، عرفانی و ادبی کاربرد زیاد داشته میباشد.[۳]

در قصه لولاک اگرچه کلام از فقه یا این که احکام شرعی وجود ندارد؛ اما بعضا فقها برای تأیید برداشت‌های خویش به طور سلبی یا این که ایجابی، بدین داستان استناد کرده‌اند.[۴] [یادداشت ۱]در کتاب ها کلامی شیعه از این ماجرا برای ثابت برتری رسول اکرم(ص) و همینطور اهل بیت(ع) بر دیگر موجودات فقیه سود کرده شد‌ه‌است.[۵] مفسران شیعه و اهل سنت نیز در تعبیر آیاتی که مربوط به فرستاده اکرم(ص) یا این که ذکر مقصود از خلقت میباشد، بدین عبارت استناد کرده‌اند.[۶] در نوشته‌های عرفانی در مشاجره بشر بدون نقص[۷] و در سروده‌های ادبی نیز این عبارت نمود زیاد داشته میباشد؛ به عنوان مثال در‌این شعر مولانا:

با محمد بود عشق و علاقهِ منزه، جفت
بهر عشق و علاقه اورا معبود لولاک اظهار‌کرد
گر نبودی بهر علاقه منزه را
کی وجودی دادمی آسمان ها را[۸]
غروی اصفهانی نیز در ترجیع بندی در دیوان اشعارش به مضمون حدیث لولاک استناد نموده است.

ای مظهر نام اعظم حق
مَجلای اَتمّ و نور و روشنایی مطلق
ای فروغ و روشنایی تو صادرِ اولیه
وي مصدر هر چه است مُشتَق
ای عقل عقول و روح ارواح
وي اصل اصول هر محقّق
ای شمس شموس و نوروفروغ انوار
وي اعظم نیّرات و اشراق
ای فاتحه کتاب هستی
هستی ز تو يافته میباشد رونق
در سیر تو ای پیامبر ختمی
ذوالغایه بغایه گشت ملحق
ای آیه‌ای از محامد آزمایش
قرآن مقدّس مصدّق
وصف تو به شعر در نگجند
دريا نرود ميان زورق
فرموده به شأنت ایزد تمیز
لولاک لما خلقت الافلاک[۹]

متن حدیث
متن حدیث لولاک در بعضی از متن‌ها روایی شیعه و اهل سنت، با معنی و مفهوم متفاوتی گاه صرفا درباره فرد فرستاده اکرم(ص) و گاه درباره نبی و اهل بیتش(ع) آمده میباشد:

... وَ أَنْتَ خِیرَتِی مِنْ خَلْقِی فَوَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی لَوْلَاک مَا خَلَقْتُ الْأَفْلَاک وَ لَا الدُّنْیا این که وَ لَا الْأَرْض...[۱۰] (ترجمه: و تو شایسته ترین اخلاق و رفتار اینجانب هستی. به عزت و جلالم عهدوپیمان در شرایطی‌که تو نبودی آسمان ها را رفتار نمی‌کردم و خیر عالم و خیر زمین را...)
... یا این که آدَمُ، إِنَّهُ لَأُحِبُّ الْخَلْقِ إِلَی ادْعُنِی بِحَقِّهِ فَقَدْ غَفَرْتُ لَک وَلَوْلَا مُحَمَّدٌ مَا خَلَقْتُک...[۱۱] (ترجمه: ‌ای انسان به عبارتی وی دوستداشتنی‌ترین اخلاق نزد اینجانب میباشد من‌را به حق وی بخوان که به خیال و خاطر وی تو‌را بخشیدم و در حالتی که محمد عدم وجود تو‌را اخلاق و رفتار نمی‌کردم... [یادداشت ۲])
یا این که مُحَمَّدُ وَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی لَوْلَاک لَمَا خَلَقْتُ آدَمَ وَ لَوْ لَا عَلِی مَا خَلَقْتُ الْجَنَّة[۱۲] (ترجمه: ای محمد! به عزت و جلالم قسم در صورتی‌که تو نبودی انسان را نمی‌آفریدم و در حالتی که علی عدم وجود پردیس را رفتار نمی‌کردم.)
یا این که عَلِی لَوْ لَا نَحْنُ مَا خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ وَ لَا حَوَّاءَ وَ لَا الْجَنَّةَ وَ لَا النَّارَ وَ لَا السَّمَاءَ وَ لَا الْأَرْض[۱۳] (ترجمه: ای علی درصورتی که ما نبودیم آفریدگار انسان و حواء و فردوس و دوزخ وجهنم و اسمان و زمین را نمی‌آفرید.)
یا این که أَحْمَدُ! لَوْلاک لَما خَلَقْتُ الْأَفْلاک، وَ لَوْلا عَلِی لَما خَلَقْتُک، وَ لَوْلا فاطِمَةُ لَما خَلَقْتُکما[۱۴] (ترجمه: ‌ای احمد! چنانچه تو نبودی آسمان ها را رفتار نمی‌کردم و درصورتی که علی خلا تو‌را اخلاق نمی‌کردم و در شرایطی که فاطمه خلا شما دو نفر را رفتار نمی‌کردم.)
محتوای حدیث
بر پایه ی روایات لولاک، انگیزه مهم آفرینش هستی را وجود فرستاده اکرم(ص) و اهل بیتش معرفی کرده‌اند.[۱۵] در توضیح این روایات بیشتر به نشانه‌ها قرآن استناد گردیده‌است. بر این پایه آورده شده طبق نشانه‌ها قرآن غرض از خلقت تک تک دانا، آدم و اجرا شایسته ترین شغل میباشد[یادداشت ۳] که به شایسته ترین صورت در وجود بشر بی نقص متفحص گردد؛ انسانی که از هرجهت بر کلیه موجودات و افق و زمین برتری دارااست. بشر بی نقص نیز کسی وجود ندارد جز حضرت محمد(ص). به همین ادله خدا در حدیث لولاک اورا انگیزه خلقت همگی آفرینش معرفی می‌نماید.[۱۶] طبق این ارزیابی خلقت آحاد دانا پیشگفتار ظهور آدم به صورت عام و آدم بدون نقص [رسول اکرم(ص)] به صورت خاص میباشد.[۱۷]

همینطور مشاهده کنید: غرض آفرینش آدم
در نظارت دیگری نقل شده طبق آیه ۵۶ سوره ذاریات «وَمَا خَلَقْتُ الجِنَّ وَالإِنسَ إِلاَّ لِیعْبُدُونِ» مقصود از خلقت جن و انس عبادت خدا میباشد و قابلیت عبادت درست یا این که عبادت بی نقص و اتم سوای وجود رهبر و پیشوا وجود نخواهد داشت؛ همینطور می بایست اعلام‌کرد طبق آیه سوم سوره مائده «الْیوْمَ أَنادرَلْتُ لَنادرْ دِینَمعدودْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیکمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَمعدودُ الإِسْلامَ دِینًا»، بی نقص‌ترین نوع عبادت در آئین اسلام شکل خواهد به عهده گرفت؛ به همین برهان میباشد که پروردگار خطاب به رسول اکرم(ص) فرمود: «لولاک لما خلقت الافلاک».[۱۸] نکته دیگری که درین آنالیز بر آن تاکید گردیده این میباشد که‌این حکمت خلقت دنیا با رحلت رسول(ص) منقضی نخواهد شد و در وجود ائمه(ع) ادامه خواهد یافت.[۱۹]

حدیث لَوْلاک حدیث قدسی که وجود رسول اکرم(ص) و اهل بیتش(ع) را تحت عنوان غرض آفرینش هستی معرفی می‌نماید. تعبیروتفسیر «لولاک لما خلقت الافلاک» با این‌که در منابع روایی متقدم شیعه به‌ویژه کتاب ها اربعه نیامده، البته در منابع روایی متأخر، متن‌ها فقاهتی، تفسیری، کلامی و ... کاربرد زیاد داشته میباشد. مشابه محتوای این حدیث در بعضا از متن‌ها روایی متقدم شیعه و اهل سنت، با مضامینی گوناگون، گاه صرفا درباره فرد رسول اکرم(ص) و گاه درباره رسول(ص) و اهل بیت(ع) تشریفات مشهد آمده میباشد.

دربین روایات پر اسم و رسم به لولاک، حدیث «یا این که احمد لولاک لما خلقت الافلاک و لولا علی لما خلقتک و لولا فاطمه لما خلقتکما» آوازه بیشتری در بین شیعه پیدا نموده است. این حدیث در جامعه ها روایی متقدم شیعه نیامده و برای نخسین بار سید محمدحسن میرجهانی در کتاب جُنَّة العاصمة آن را با استناد به کتابی خطی به اسم کشف اللئالی نوشته پارسا بن عرندس حلی نقل نموده است.

بعضا با دقت به ضعف گواهی حدیث لولا فاطمه معتقدند نصیب دوم و سوم این حدیث «لولا علی لما خلقتک و لولا فاطمه لما خلقتکما» به وسیله غالیان به حدیث لولاک ملحق گردیده و مخالف قرآن، احادیث و عقل میباشد. در مقابل، سازه بر حیث اشخاصی زیرا آیت الله شبیری زنجانی اگرچه مدرک حدیث لولا فاطمه جعلی میباشد، البته مضمون آن قابل حفاظت میباشد؛ چون مقصود از خلقت هدایت بشر‌هاست و معصومان نیز واسطه نتیجه در هدایت می‌باشند، به این ترتیب می‌اقتدار اظهار کرد که در صورتی اهل بیت(ع) نبودند فقید اخلاق و رفتار نمی شد.

منزلت عبارت لولاک لما خلقت الافلاک
فراز «لولاک لما خلقت الافلاک» در حدیث قدسی لولاک،[۱] که وجود پیامبر الله(ص) را غرض و علت آفرینش هستی خوانده میباشد،[۲] در متن‌ها شرعی، تفسیری، کلامی، عرفانی و ادبی کاربرد زیاد داشته میباشد.[۳]

در قصه لولاک اگرچه کلام از فقه یا این که احکام شرعی وجود ندارد؛ اما بعضا فقها برای تأیید برداشت‌های خویش به طور سلبی یا این که ایجابی، بدین داستان استناد کرده‌اند.[۴] [یادداشت ۱]در کتاب ها کلامی شیعه از این ماجرا برای ثابت برتری رسول اکرم(ص) و همینطور اهل بیت(ع) بر دیگر موجودات فقیه سود کرده شد‌ه‌است.[۵] مفسران شیعه و اهل سنت نیز در تعبیر آیاتی که مربوط به فرستاده اکرم(ص) یا این که ذکر مقصود از خلقت میباشد، بدین عبارت استناد کرده‌اند.[۶] در نوشته‌های عرفانی در مشاجره بشر بدون نقص[۷] و در سروده‌های ادبی نیز این عبارت نمود زیاد داشته میباشد؛ به عنوان مثال در‌این شعر مولانا:

با محمد بود عشق و علاقهِ منزه، جفت
بهر عشق و علاقه اورا معبود لولاک اظهار‌کرد
گر نبودی بهر علاقه منزه را
کی وجودی دادمی آسمان ها را[۸]
غروی اصفهانی نیز در ترجیع بندی در دیوان اشعارش به مضمون حدیث لولاک استناد نموده است.

ای مظهر نام اعظم حق
مَجلای اَتمّ و نور و روشنایی مطلق
ای فروغ و روشنایی تو صادرِ اولیه
وي مصدر هر چه است مُشتَق
ای عقل عقول و روح ارواح
وي اصل اصول هر محقّق
ای شمس شموس و نوروفروغ انوار
وي اعظم نیّرات و اشراق
ای فاتحه کتاب هستی
هستی ز تو يافته میباشد رونق
در سیر تو ای پیامبر ختمی
ذوالغایه بغایه گشت ملحق
ای آیه‌ای از محامد آزمایش
قرآن مقدّس مصدّق
وصف تو به شعر در نگجند
دريا نرود ميان زورق
فرموده به شأنت ایزد تمیز
لولاک لما خلقت الافلاک[۹]

متن حدیث
متن حدیث لولاک در بعضی از متن‌ها روایی شیعه و اهل سنت، با معنی و مفهوم متفاوتی گاه صرفا درباره فرد فرستاده اکرم(ص) و گاه درباره نبی و اهل بیتش(ع) آمده میباشد:

... وَ أَنْتَ خِیرَتِی مِنْ خَلْقِی فَوَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی لَوْلَاک مَا خَلَقْتُ الْأَفْلَاک وَ لَا الدُّنْیا این که وَ لَا الْأَرْض...[۱۰] (ترجمه: و تو شایسته ترین اخلاق و رفتار اینجانب هستی. به عزت و جلالم عهدوپیمان در شرایطی‌که تو نبودی آسمان ها را رفتار نمی‌کردم و خیر عالم و خیر زمین را...)
... یا این که آدَمُ، إِنَّهُ لَأُحِبُّ الْخَلْقِ إِلَی ادْعُنِی بِحَقِّهِ فَقَدْ غَفَرْتُ لَک وَلَوْلَا مُحَمَّدٌ مَا خَلَقْتُک...[۱۱] (ترجمه: ‌ای انسان به عبارتی وی دوستداشتنی‌ترین اخلاق نزد اینجانب میباشد من‌را به حق وی بخوان که به خیال و خاطر وی تو‌را بخشیدم و در حالتی که محمد عدم وجود تو‌را اخلاق و رفتار نمی‌کردم... [یادداشت ۲])
یا این که مُحَمَّدُ وَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی لَوْلَاک لَمَا خَلَقْتُ آدَمَ وَ لَوْ لَا عَلِی مَا خَلَقْتُ الْجَنَّة[۱۲] (ترجمه: ای محمد! به عزت و جلالم قسم در صورتی‌که تو نبودی انسان را نمی‌آفریدم و در حالتی که علی عدم وجود پردیس را رفتار نمی‌کردم.)
یا این که عَلِی لَوْ لَا نَحْنُ مَا خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ وَ لَا حَوَّاءَ وَ لَا الْجَنَّةَ وَ لَا النَّارَ وَ لَا السَّمَاءَ وَ لَا الْأَرْض[۱۳] (ترجمه: ای علی درصورتی که ما نبودیم آفریدگار انسان و حواء و فردوس و دوزخ وجهنم و اسمان و زمین را نمی‌آفرید.)
یا این که أَحْمَدُ! لَوْلاک لَما خَلَقْتُ الْأَفْلاک، وَ لَوْلا عَلِی لَما خَلَقْتُک، وَ لَوْلا فاطِمَةُ لَما خَلَقْتُکما[۱۴] (ترجمه: ‌ای احمد! چنانچه تو نبودی آسمان ها را رفتار نمی‌کردم و درصورتی که علی خلا تو‌را اخلاق نمی‌کردم و در شرایطی که فاطمه خلا شما دو نفر را رفتار نمی‌کردم.)
محتوای حدیث
بر پایه ی روایات لولاک، انگیزه مهم آفرینش هستی را وجود فرستاده اکرم(ص) و اهل بیتش معرفی کرده‌اند.[۱۵] در توضیح این روایات بیشتر به نشانه‌ها قرآن استناد گردیده‌است. بر این پایه آورده شده طبق نشانه‌ها قرآن غرض از خلقت تک تک دانا، آدم و اجرا شایسته ترین شغل میباشد[یادداشت ۳] که به شایسته ترین صورت در وجود بشر بی نقص متفحص گردد؛ انسانی که از هرجهت بر کلیه موجودات و افق و زمین برتری دارااست. بشر بی نقص نیز کسی وجود ندارد جز حضرت محمد(ص). به همین ادله خدا در حدیث لولاک اورا انگیزه خلقت همگی آفرینش معرفی می‌نماید.[۱۶] طبق این ارزیابی خلقت آحاد دانا پیشگفتار ظهور آدم به صورت عام و آدم بدون نقص [رسول اکرم(ص)] به صورت خاص میباشد.[۱۷]

همینطور مشاهده کنید: غرض آفرینش آدم
در نظارت دیگری نقل شده طبق آیه ۵۶ سوره ذاریات «وَمَا خَلَقْتُ الجِنَّ وَالإِنسَ إِلاَّ لِیعْبُدُونِ» مقصود از خلقت جن و انس عبادت خدا میباشد و قابلیت عبادت درست یا این که عبادت بی نقص و اتم سوای وجود رهبر و پیشوا وجود نخواهد داشت؛ همینطور می بایست اعلام‌کرد طبق آیه سوم سوره مائده «الْیوْمَ أَنادرَلْتُ لَنادرْ دِینَمعدودْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیکمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَمعدودُ الإِسْلامَ دِینًا»، بی نقص‌ترین نوع عبادت در آئین اسلام شکل خواهد به عهده گرفت؛ به همین برهان میباشد که پروردگار خطاب به رسول اکرم(ص) فرمود: «لولاک لما خلقت الافلاک».[۱۸] نکته دیگری که درین آنالیز بر آن تاکید گردیده این میباشد که‌این حکمت خلقت دنیا با رحلت رسول(ص) منقضی نخواهد شد و در وجود ائمه(ع) ادامه خواهد یافت.[۱۹]