فرصت و دست اندرکاران پیدایش و بسط
درباره ریشههای مهم دانش حرف ابن ابیالحدید این نظر را دارد دانش كلام و اعتقادات، كه اشرف علم ها میباشد، از كلام امام على(ع) اقتباس گردیده است.[۲۶] متفحص اربلى نیز تصریح نموده است که پيشوايان مكتبهاى كلامى؛ يعنى اشاعره، معتزله، شيعه و خوارج، همگی خویش را منسوب به آن حضرت تشریفات مشهد مى دانند.[۲۷]
لحاظ دارای اسم و رسم این میباشد[۲۸] که بعد از فتوحات اسلامی و بسط دامنه حکومت اسلامی، مسلمانها با رهروان دیگر ادیان و مذهبها درآمیختند و همین موجب تکثیر عقاید و آرای مذهبها و ادیان متفاوت شد. پس مسلمانها برای مدد از عقاید اسلامی و جواب به انواعها و شبهههای اعتقادی، شیوهها و مباحث کلامی را رونق دادند و از این طرز دانش صحبت صورت گرفت.[۲۹]
طبق دیدگاهی دیگر، برای اینکه تاریخ پیدایش دانش حرف مشخص و معلوم گردد، آغاز می بایست مراد از دانش سخن را پرنور کرد.[۳۰] در شرایطی که غرض از دانش حرف، گفتمان درباره عقاید فقهی باشد، تاریخ پیدایش آن، همزمان با تاریخ ظهور اسلام میباشد؛ چون این مباحث در قرآن و احادیث و در گفت و گوهای نبی(ص) با بتپرستان و اهل کتاب درباره توحید، نبوت و معاد جریان داشته میباشد. [۳۱]
ولی درصورتی که مراد، مباحثههای کلامی در میان خویش مسلمانها و پیدایش فرقههای شرعی و کلامی میباشد، تاریخ پیدایش آن، بعد از رحلت رسول(ص) میباشد. از مهم ترین اختلافات در آن فرصت، اختلاف بر رمز مورد امامت و خلافت و قضا و قدر و صفات معبود و ماجرای حَکَمیَت بود که در ادامه این اختلافات، فرقههای قَدَریه، مشبِّهه، خوارج و سایر افراد بهوجود آمدند.[۳۲] در حالتی که هم مراد از سخن، ظهور مذهب ها کلامیِ دارنده اصول و قواعد تمجیدگردیده و نحوه معلوم کلامی میباشد، تاریخ پیدایش آن به شروع قرن دوم هجری گشوده می شود.[۳۳]
عامل ها پیدایش و پیشرفت
کارداران مختلفی برای پیدایش علم حرف و پیشرفت آن میان مسلمان ها گفته شده میباشد؛ ازجمله:
۱. آموزههای قرآنی و روایی و نیاز عموم: اولیه دلیل پیدایش دانش حرف، آموزههای قرآنی و روایی و نیاز عموم برای ادراک این آموزهها گفته شده میباشد.[۳۴] قرآن به آموزههای اعتقادی دقت ویژه علامت داده و ایمان به آنان را ما یحتاج خوانده میباشد.[۳۵] به این ترتیب پژوهشگران اسلامی برای درک این آموزهها دانش حرف را محورریزی کردند.[۳۶] [یادداشت ۳]
۲. اختلافات و منازعات سیاسی: پارهای از کشمکشهای سیاسی و اجتماعی موجب شد دعواهای کلامی رونق بگیرند و معدودنادر دانش صحبت صورت بگیرد؛ مثل گفت و گو درباره «خلافت و امامت» بعداز رحلت رسول(ص)، موضوع «ایمان و ارتکاب گناه کبیره» و «حَکَمیَت» که خوارج مطرح کردند، یا این که موضوع «جبر و سپردن» که امویان برای توجیه توان خود پیش کشیدند.[۳۷]
۳. درآمیختن مسلمانها با غیرمسلمانان: زمانی که مسلمانها با غیرمسلمانان مثل ایرانیان و رومیان و مصریان رابطه پیدا کردند، اختلاف عقاید اسلامی با عقاید دیگر ملتها پدیدار شد و تعارض فی مابین آنها استارت شوید. مسلمانها برای جانبداری از آموزههای مهم اسلام، گفت و گوهای کلامی را پیش کشیدند و به آنها رونق دادند؛ به این ترتیب علم حرف توسعه یافت.[۳۸]
۴. درآمیختن با دیگر مذهبها: بعداز آنکه مملکتهای اسلامی پیشرفت یافت، عموم از سایر ادیان و مذهبها به اسلام روی آوردند. آن ها اصولی را که اسلام با آنان مخالف بود، رها کردند؛ ولی درباره بعضی از باورهایشان ـ که لحاظ اسلام درباره آن ها در صدر چنان بدیهی خلا ـ تفسیری اسلامی و قرآنی ارائه کردند؛ [یادداشت ۴] بدین ترتیب پژوهشگران اسلامی سعی کردند بهامداد گفت و گوهای کلامی، هم حیث اسلام را پرنور نمایند و هم از درهمآمیختن اینگونه عقایدی دوری نمایند.[۳۹]
۵. نهضت ترجمه: مطرحشدن، تخصصیشدن و تر و تمیزشدن بعضا از مسائل حرف اسلامی، در بعد از ظهر نهضت ترجمه صورت بخشید. این نهضت از نصفه دوم قرن دوم هجری (۱۵۰ق) استارت شد و تا یکسری قرن ادامه داشت.[۴۰]
فرصت و دست اندرکاران پیدایش و بسط
درباره ریشههای مهم دانش حرف ابن ابیالحدید این نظر را دارد دانش كلام و اعتقادات، كه اشرف علم ها میباشد، از كلام امام على(ع) اقتباس گردیده است.[۲۶] متفحص اربلى نیز تصریح نموده است که پيشوايان مكتبهاى كلامى؛ يعنى اشاعره، معتزله، شيعه و خوارج، همگی خویش را منسوب به آن حضرت تشریفات مشهد مى دانند.[۲۷]
لحاظ دارای اسم و رسم این میباشد[۲۸] که بعد از فتوحات اسلامی و بسط دامنه حکومت اسلامی، مسلمانها با رهروان دیگر ادیان و مذهبها درآمیختند و همین موجب تکثیر عقاید و آرای مذهبها و ادیان متفاوت شد. پس مسلمانها برای مدد از عقاید اسلامی و جواب به انواعها و شبهههای اعتقادی، شیوهها و مباحث کلامی را رونق دادند و از این طرز دانش صحبت صورت گرفت.[۲۹]
طبق دیدگاهی دیگر، برای اینکه تاریخ پیدایش دانش حرف مشخص و معلوم گردد، آغاز می بایست مراد از دانش سخن را پرنور کرد.[۳۰] در شرایطی که غرض از دانش حرف، گفتمان درباره عقاید فقهی باشد، تاریخ پیدایش آن، همزمان با تاریخ ظهور اسلام میباشد؛ چون این مباحث در قرآن و احادیث و در گفت و گوهای نبی(ص) با بتپرستان و اهل کتاب درباره توحید، نبوت و معاد جریان داشته میباشد. [۳۱]
ولی درصورتی که مراد، مباحثههای کلامی در میان خویش مسلمانها و پیدایش فرقههای شرعی و کلامی میباشد، تاریخ پیدایش آن، بعد از رحلت رسول(ص) میباشد. از مهم ترین اختلافات در آن فرصت، اختلاف بر رمز مورد امامت و خلافت و قضا و قدر و صفات معبود و ماجرای حَکَمیَت بود که در ادامه این اختلافات، فرقههای قَدَریه، مشبِّهه، خوارج و سایر افراد بهوجود آمدند.[۳۲] در حالتی که هم مراد از سخن، ظهور مذهب ها کلامیِ دارنده اصول و قواعد تمجیدگردیده و نحوه معلوم کلامی میباشد، تاریخ پیدایش آن به شروع قرن دوم هجری گشوده می شود.[۳۳]
عامل ها پیدایش و پیشرفت
کارداران مختلفی برای پیدایش علم حرف و پیشرفت آن میان مسلمان ها گفته شده میباشد؛ ازجمله:
۱. آموزههای قرآنی و روایی و نیاز عموم: اولیه دلیل پیدایش دانش حرف، آموزههای قرآنی و روایی و نیاز عموم برای ادراک این آموزهها گفته شده میباشد.[۳۴] قرآن به آموزههای اعتقادی دقت ویژه علامت داده و ایمان به آنان را ما یحتاج خوانده میباشد.[۳۵] به این ترتیب پژوهشگران اسلامی برای درک این آموزهها دانش حرف را محورریزی کردند.[۳۶] [یادداشت ۳]
۲. اختلافات و منازعات سیاسی: پارهای از کشمکشهای سیاسی و اجتماعی موجب شد دعواهای کلامی رونق بگیرند و معدودنادر دانش صحبت صورت بگیرد؛ مثل گفت و گو درباره «خلافت و امامت» بعداز رحلت رسول(ص)، موضوع «ایمان و ارتکاب گناه کبیره» و «حَکَمیَت» که خوارج مطرح کردند، یا این که موضوع «جبر و سپردن» که امویان برای توجیه توان خود پیش کشیدند.[۳۷]
۳. درآمیختن مسلمانها با غیرمسلمانان: زمانی که مسلمانها با غیرمسلمانان مثل ایرانیان و رومیان و مصریان رابطه پیدا کردند، اختلاف عقاید اسلامی با عقاید دیگر ملتها پدیدار شد و تعارض فی مابین آنها استارت شوید. مسلمانها برای جانبداری از آموزههای مهم اسلام، گفت و گوهای کلامی را پیش کشیدند و به آنها رونق دادند؛ به این ترتیب علم حرف توسعه یافت.[۳۸]
۴. درآمیختن با دیگر مذهبها: بعداز آنکه مملکتهای اسلامی پیشرفت یافت، عموم از سایر ادیان و مذهبها به اسلام روی آوردند. آن ها اصولی را که اسلام با آنان مخالف بود، رها کردند؛ ولی درباره بعضی از باورهایشان ـ که لحاظ اسلام درباره آن ها در صدر چنان بدیهی خلا ـ تفسیری اسلامی و قرآنی ارائه کردند؛ [یادداشت ۴] بدین ترتیب پژوهشگران اسلامی سعی کردند بهامداد گفت و گوهای کلامی، هم حیث اسلام را پرنور نمایند و هم از درهمآمیختن اینگونه عقایدی دوری نمایند.[۳۹]
۵. نهضت ترجمه: مطرحشدن، تخصصیشدن و تر و تمیزشدن بعضا از مسائل حرف اسلامی، در بعد از ظهر نهضت ترجمه صورت بخشید. این نهضت از نصفه دوم قرن دوم هجری (۱۵۰ق) استارت شد و تا یکسری قرن ادامه داشت.[۴۰]
چگونه یک مراسم منظم و بدون دغدغه برگزار کنیم؟