شهرهای دیگر جمهوری اسلامی ایران
بعد از اصفهان، مشهد نیز به رهبری روضه خوان محمد تقی بجنوردی و حاج میرزا حبیب مجتهد شهیدی به نهضت ضد رژی پیوست. در اوایل اکتبر عموم در مسجد گوهرشاد تجمع کردند و خواستار کنسل تفاهم نامه شدند روز سپس بازار و دکانها تعطیل شد. هرچند صاحب و مالک دیوان، والی خراسان، کوشید با وعده و وعید عموم را ساکت نماید، ممکن نشد؛ و فقط بعداز آنکه عموم را به استعمال از قوۀ قهریه انذار کرد، شهر مشهد بعداز ۵ روز آهسته تشریفات مشهد گرفت.[۵۸]
نهضت ضد رژی به ندرت به شهرهای دیگر مثل قزوین، کاشان و یزد نیز پیشرفت یافت و دراین شهرها هم کودتاها و تظاهراتی در مخالفت با رژی برپا شد.[۵۹]
تحریم تنباکو
زمزمۀ تحریم
تامل تحریم تنباکو اول توشه در اصفهان از سوی آقا نجفی مطرح شد[۶۰] و در همانجا نیز قبل از تحریم سراسری به ایفا درآمد. با سرآمدن مهلت ۶ ماههای که ادارۀ رژی مقرر کرده بود، اصفهان توشه دیگر دستخوش آشوب همگانی و اعتراض بازرگانان شد. بعد از آنکه شکایات و اعتراضات تاجران و عموم به جایی نرسید، آقا نجفی و برادرش روضه خوان محمدعلی و ملا باقرفشارکی در سخنرانیها و مجالس درس خویش، داد و ستد تنباکو و مصرف دخانیات را حرام اعلام کردند.[۶۱] هرچند این حکم در فارغ اصفهان نفوذ نیافت، البته در اصفهان همگان، حتی دیگر علمای شهر، از آن تاسی کردند.[۶۲] گفتهاند یک بازرگان اصفهانی کل موجودی تنباکوی خویش را حریق زد تا به دست مأموران شرکت نیفتد.[۶۳]
اولی عکس العمل به تحریم
ظل السلطان علمای اصفهان را برای کنسل حکم تحت فشار گذاشت و از آن ها خواست یا این که در انظار مردم قلیان بکشند و یا این که از شهر بیرون شوند. آقا نجفی(روضه خوان محمد تقی) و برادرش(روحانی محمد علی) سرسختانه مقاومت کردند؛ ولی برخی از علمای دیگر مجبور شهر را شکاف کردند. مثلا آقا منیرالدین شیرازی شبانه از شهر بیرون شد و یکسره به سامرا نزد میرزای شیرازی رفت و گزارشی از وضع و اوضاع به وی اعطا کرد.[۶۴]
منش دور از شوخی میرزای شیرازی
در طهران نیز با مجاورت شدن نقطه نهایی مهلت ۶ ماهه، تحرک جدیدی استارت شد. حاج میرزا حسن آشتیانی، مجتهد با نفوذ و مخالف دورازشوخی تفاهم نامه، چنددفعه با فرمانروا و امین السلطان دیدار کرد و مضار امتیاز رژی و مخالفت علما و عموم و بازرگانان را یادآور شد. در اوایل ربیع الآخر ۱۳۰۹ میرزای شیرازی که از تلگراف نخستین خویش به ناصرالدین پاد شاه سودای جز بازگرداندن محترمانۀ سیدفال اسیری نگرفته بود، مجدد برای فرمان روا تلگرافی ارسال کرد. این تلگراف لحنی مصرحخیس داشت و میرزا با یاداوری مخاطرات مداخله و سلطۀ فرنگی بر کارها معیشتی و بازرگانی مسلمین، گوشزد کرده بود که «مفاسد انفاذ این کارها به مراتب، اعظم از صرف حیث از آنهاست»[۶۵]
فتوای تحریم
فتوای میرازی شیرازی به تحریم تنباکو
نوشتهی علمیٔ مهم: فتوای تحریم تنباکو
در اواخر ربیع الآخر ۱۳۰۹، ادارۀ رژی اظهار کرد که با نقطه پايان مهلت ۶ ماهه خریدوفروش توتون تنباکو و صادرات آن منحصربهفرد به شرکت خواهد بود.[۶۶] در طهران و شهرهای دیگر نگرانی و نارضایی عموم بالاگرفت. در اولیه جمادی الاول ۱۳۰۹ق/۳ دسامبر ۱۸۹۱م شکل استفتایی از میرزای شیرازی دربارۀ کشیدن قلیان «با وضعی که از بابت فعالیت تنباکو اتفاق افتاده» و حکم میرزا که در عبارتی موجز به کار گیری توتون و تنباکو را به هر صورت ممنوع می کرد، در طهران منتشر شد.[۶۷]
(بسم الله الرحمن الرحیم
الیوم به کار گیری توتون و تنباکو بِأی نَحوٍ کان در حکم محاربه با امام فرصت عجل الله والا فرجه میباشد.) سید رضی شیرازی از نواداگان میرزا گفته میباشد کهاین حکم از حوزه امام فرصت علیه السلام به دست میرزا رسیده میباشد.[۶۸]
از یکسری روز تا قبل از این در طهران شایع بود که میرزا به کار گیری تنباکو را تحریم کرده، و اصل حکم او با پست در خط مش میباشد.[۶۹] عموم با خوشحالی و هیجان از این حکم استقبال کردند. با وجود طاقت فرسا گیری مأموران دولتی حکم تحریم بهسرعت انتشار و منتشر شد و از طرف علما و تاجران به آحاد شهرهای کشورایران مخابره شوید.[۷۰]
تاثیرات فتوای تحریم
برخورد دولت موازی امر میرزا
دولت در اولی عکس العمل خاطرنشان کرد حکم تحریم جعلی میباشد. آنگاه حاج کاظم ملک التجار را به اتهام جعل حکم بازداشت و به قزوین تبعید کرد.[۷۱] ولی مدتی سپس میرزای شیرازی در جواب به سؤالهای علما و عموم دراین باره، درستی انتساب این حکم را به خویش صریحاً تأیید کرد[۷۲] و به تردیدها دراین مورد نقطه پایان بخشید.
شهرهای دیگر جمهوری اسلامی ایران
بعد از اصفهان، مشهد نیز به رهبری روضه خوان محمد تقی بجنوردی و حاج میرزا حبیب مجتهد شهیدی به نهضت ضد رژی پیوست. در اوایل اکتبر عموم در مسجد گوهرشاد تجمع کردند و خواستار کنسل تفاهم نامه شدند روز سپس بازار و دکانها تعطیل شد. هرچند صاحب و مالک دیوان، والی خراسان، کوشید با وعده و وعید عموم را ساکت نماید، ممکن نشد؛ و فقط بعداز آنکه عموم را به استعمال از قوۀ قهریه انذار کرد، شهر مشهد بعداز ۵ روز آهسته تشریفات مشهد گرفت.[۵۸]
نهضت ضد رژی به ندرت به شهرهای دیگر مثل قزوین، کاشان و یزد نیز پیشرفت یافت و دراین شهرها هم کودتاها و تظاهراتی در مخالفت با رژی برپا شد.[۵۹]
تحریم تنباکو
زمزمۀ تحریم
تامل تحریم تنباکو اول توشه در اصفهان از سوی آقا نجفی مطرح شد[۶۰] و در همانجا نیز قبل از تحریم سراسری به ایفا درآمد. با سرآمدن مهلت ۶ ماههای که ادارۀ رژی مقرر کرده بود، اصفهان توشه دیگر دستخوش آشوب همگانی و اعتراض بازرگانان شد. بعد از آنکه شکایات و اعتراضات تاجران و عموم به جایی نرسید، آقا نجفی و برادرش روضه خوان محمدعلی و ملا باقرفشارکی در سخنرانیها و مجالس درس خویش، داد و ستد تنباکو و مصرف دخانیات را حرام اعلام کردند.[۶۱] هرچند این حکم در فارغ اصفهان نفوذ نیافت، البته در اصفهان همگان، حتی دیگر علمای شهر، از آن تاسی کردند.[۶۲] گفتهاند یک بازرگان اصفهانی کل موجودی تنباکوی خویش را حریق زد تا به دست مأموران شرکت نیفتد.[۶۳]
اولی عکس العمل به تحریم
ظل السلطان علمای اصفهان را برای کنسل حکم تحت فشار گذاشت و از آن ها خواست یا این که در انظار مردم قلیان بکشند و یا این که از شهر بیرون شوند. آقا نجفی(روضه خوان محمد تقی) و برادرش(روحانی محمد علی) سرسختانه مقاومت کردند؛ ولی برخی از علمای دیگر مجبور شهر را شکاف کردند. مثلا آقا منیرالدین شیرازی شبانه از شهر بیرون شد و یکسره به سامرا نزد میرزای شیرازی رفت و گزارشی از وضع و اوضاع به وی اعطا کرد.[۶۴]
منش دور از شوخی میرزای شیرازی
در طهران نیز با مجاورت شدن نقطه نهایی مهلت ۶ ماهه، تحرک جدیدی استارت شد. حاج میرزا حسن آشتیانی، مجتهد با نفوذ و مخالف دورازشوخی تفاهم نامه، چنددفعه با فرمانروا و امین السلطان دیدار کرد و مضار امتیاز رژی و مخالفت علما و عموم و بازرگانان را یادآور شد. در اوایل ربیع الآخر ۱۳۰۹ میرزای شیرازی که از تلگراف نخستین خویش به ناصرالدین پاد شاه سودای جز بازگرداندن محترمانۀ سیدفال اسیری نگرفته بود، مجدد برای فرمان روا تلگرافی ارسال کرد. این تلگراف لحنی مصرحخیس داشت و میرزا با یاداوری مخاطرات مداخله و سلطۀ فرنگی بر کارها معیشتی و بازرگانی مسلمین، گوشزد کرده بود که «مفاسد انفاذ این کارها به مراتب، اعظم از صرف حیث از آنهاست»[۶۵]
فتوای تحریم
فتوای میرازی شیرازی به تحریم تنباکو
نوشتهی علمیٔ مهم: فتوای تحریم تنباکو
در اواخر ربیع الآخر ۱۳۰۹، ادارۀ رژی اظهار کرد که با نقطه پايان مهلت ۶ ماهه خریدوفروش توتون تنباکو و صادرات آن منحصربهفرد به شرکت خواهد بود.[۶۶] در طهران و شهرهای دیگر نگرانی و نارضایی عموم بالاگرفت. در اولیه جمادی الاول ۱۳۰۹ق/۳ دسامبر ۱۸۹۱م شکل استفتایی از میرزای شیرازی دربارۀ کشیدن قلیان «با وضعی که از بابت فعالیت تنباکو اتفاق افتاده» و حکم میرزا که در عبارتی موجز به کار گیری توتون و تنباکو را به هر صورت ممنوع می کرد، در طهران منتشر شد.[۶۷]
(بسم الله الرحمن الرحیم
الیوم به کار گیری توتون و تنباکو بِأی نَحوٍ کان در حکم محاربه با امام فرصت عجل الله والا فرجه میباشد.) سید رضی شیرازی از نواداگان میرزا گفته میباشد کهاین حکم از حوزه امام فرصت علیه السلام به دست میرزا رسیده میباشد.[۶۸]
از یکسری روز تا قبل از این در طهران شایع بود که میرزا به کار گیری تنباکو را تحریم کرده، و اصل حکم او با پست در خط مش میباشد.[۶۹] عموم با خوشحالی و هیجان از این حکم استقبال کردند. با وجود طاقت فرسا گیری مأموران دولتی حکم تحریم بهسرعت انتشار و منتشر شد و از طرف علما و تاجران به آحاد شهرهای کشورایران مخابره شوید.[۷۰]
تاثیرات فتوای تحریم
برخورد دولت موازی امر میرزا
دولت در اولی عکس العمل خاطرنشان کرد حکم تحریم جعلی میباشد. آنگاه حاج کاظم ملک التجار را به اتهام جعل حکم بازداشت و به قزوین تبعید کرد.[۷۱] ولی مدتی سپس میرزای شیرازی در جواب به سؤالهای علما و عموم دراین باره، درستی انتساب این حکم را به خویش صریحاً تأیید کرد[۷۲] و به تردیدها دراین مورد نقطه پایان بخشید.
تشریفات عقد و نامزدی در مشهد؛ از انتخاب مکان تا طراحی و پذیرایی